*स्मिता शिवाजीराव पाटील: पाटील आडनावाची मुलगी, पण स्वतःच्या नावाने मोठी झालेली कलावंत*

*स्मिता शिवाजीराव पाटील: पाटील आडनावाची मुलगी, पण स्वतःच्या नावाने मोठी झालेली कलावंत*

*प्रो. शीतल हरीश रामचंद्र (बुवा) करदेकर यांचा विशेष लेख*

*मुंबई -* भारतीय सिनेमाच्या इतिहासात काही नावं अशी आहेत जी काळाच्या पुढे जगली. स्मिता पाटील हे त्यातलं एक नाव. १७ऑक्टोबर १९५५ ला पुण्यात जन्मलेल्या स्मिताने फक्त ३१ वर्षांचं आयुष्य जगलं, पण त्या ३१ वर्षांत तिने भारतीय स्त्रीला पडद्यावर एक नवी ओळख दिली.

*राजकीय घरात जन्म, पण कलेची वाट:*

स्मिता या काही सामान्य घरातल्या नव्हत्या. वडील *शिवाजीराव गिरधर/ पाटील* — महाराष्ट्राचे माजी मंत्री, दोन वेळा खासदार, कॉंग्रेसचे जेष्ठ नेते. आई *विद्याताई पाटील* — मुंबईच्या माजी महापौर आणि सामाजिक कार्यकर्त्या. घरात सतत सामाजिक चळवळी, कामगार प्रश्न, स्त्री-मुक्तीच्या चर्चा.

पण स्मिताने राजकारणाची वाट धरली नाही. पुण्याच्या फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये शिकत असताना त्यांनी मुंबई दूरदर्शनमध्ये *न्यूज रीडर* म्हणून नोकरी सुरू केली. ५०० रुपये पगार, पण तोच आत्मविश्वास, तीच स्पष्ट उच्चार — तिथेच दिग्दर्शक श्याम बेनेगल यांची नजर त्यांच्यावर पडली आणि ‘चरणदास चोर’ (१९७५) मधून त्यांचा सिनेमा प्रवास सुरू झाला.

*समांतर सिनेमाचा चेहरा:*

१९७६ते १९८६ — फक्त १० वर्षे. पण या १० वर्षांत त्यांनी ८० पेक्षा जास्त चित्रपट केले. त्यातले ९ चित्रपट आजही भारतीय सिनेमाच्या अभ्यासक्रमात शिकवले जातात.

*१. भूमिका () -* हंस वाडकर यांच्या आत्मचरित्रावर आधारित. स्वतःच्या लैंगिकतेचा आणि ओळखीचा शोध घेणारी अभिनेत्री. या भूमिकेसाठी वयाच्या २१ व्या वर्षी पहिला राष्ट्रीय पुरस्कार.

*२. मंथन (१९७६) -* गुजरातच्या अमूल चळवळीवरचा सिनेमा. दलित महिला बिंदू, जी सवर्ण दुध माफियांविरुद्ध उभी राहते.

*३. चक्र (१९८१) -* मुंबईच्या झोपडपट्टीतली अम्बा. एकटी आई, स्थलांतर, गरिबी — दुसरा राष्ट्रीय पुरस्कार.

*४. अर्थ (१९८२) -* लग्न, विश्वासघात आणि दुसऱ्या स्त्रीची घुसमट. आजच्या काळात जिथे Extramarital affair वर चर्चा होते, तिथे स्मिताने 40 वर्षांपूर्वीच त्याची दुसरी बाजू मांडली.

*५. उंबरठा (१९८२) – मराठी -* नवऱ्याचं अफेअर कळल्यावर त्याला सोडून महिला आश्रम चालवणारी सुलभा. Work-life balance, आर्थिक स्वातंत्र्य.

*६. मिरच मसाला (1987) -* सोनबाई. वासनांध सुबेदारापासून वाचण्यासाठी तिखटाची पूड हत्यार बनवणारी स्त्री. हा चित्रपट आज #MeToo चळवळीचा पहिला सिनेमॅटिक प्रतिकार मानला जातो.

*७. आक्रोश, अर्ध सत्य, मंडी, बाजार, निशांत -* प्रत्येक चित्रपटात शोषित, वंचित, स्त्री, आदिवासी, मुस्लिम यांचा आवाज.

त्याचबरोबर त्यांनी ‘शक्ती’, ‘नमक हलाल’, ‘वारिस’ सारखे व्यावसायिक चित्रपटही केले, कारण त्यांना वाटायचं की “माझं म्हणणं गरीबातल्या गरीब माणसापर्यंत पोहोचलं पाहिजे, त्यासाठी मला अमिताभ बच्चनसोबतही काम करावं लागेल.”

*स्वतःची रेषा:*

स्मिता पाटील नेहमी म्हणायच्या, “हिरोला नागडं दाखवता येत नाही, पण बाईला दाखवलं तर शंभर लोक जास्त येतील, हा दृष्टिकोनच चुकीचा आहे.” ८० च्या दशकात जेव्हा पोस्टरवर अर्धनग्न अभिनेत्री दाखवून सिनेमा विकला जायचा, तेव्हा त्यांनी या प्रवृत्तीला विरोध केला होता.

त्यांनी स्त्रीवादी चळवळीत सक्रिय भाग घेतला, हुंडा प्रथेविरुद्ध मोर्चे काढले, आणि माध्यमांमध्ये स्त्रीच्या प्रतिमेवर लेख लिहिले.

*सुरुवातीला नाटकात — पण मोठी नाटकं केली नाहीत —*

– पुण्यात *Theatre Academy* ग्रुपमध्ये होती — मोहन आगाशे बरोबर — *१९७३-७४ ला सुहास तांबे लिखित एकांकिका “बीज (Seed)”* मध्ये काम केलं होतं — हा तिचा नाट्याचा उल्लेख आहे
– *सत्यदेव दुबे* यांच्या *”देवयानी का गहना”* नाटकात सहाय्यक म्हणून काम — असिस्टंट प्रोडक्शन — मोठी अभिनेत्री म्हणून नाही

म्हणजे ती *मूळची थिएटरचीच — पण नंतर FTII, दूरदर्शन न्यूज रीडर, आणि मग थेट समांतर सिनेमा — भूमिका, मंथन, निशांत, बाजार, मिर्च मसाला

*वास्तववादी अभिनय शैली (Natural Realism)*

स्मिता पाटील कधीही ‘अभिनय करत आहेत’ असे वाटत नसे, तर त्या ती भूमिका स्वतः जगतात असा भास प्रेक्षकांना व्हायचा. पात्रांमध्ये जिवंतपणा आणण्यासाठी त्या प्रचंड मेहनत घेत. ‘चक्र’ या चित्रपटातील झोपडपट्टीत राहणाऱ्या महिलेची भूमिका वास्तववादी वाटावी म्हणून त्यांनी प्रत्यक्ष झोपडपट्टीत जाऊन तिथल्या महिलांच्या राहणीमानाचे व देहबोलीचे निरीक्षण केले होते.
थोडक्यात सांगायचे तर, स्मिता पाटील यांचे वेगळेपण यात होते की त्यांनी पडद्यावरील पात्रांना ‘ग्लेमराईझ’ करण्याऐवजी ‘ह्युमनॉईझ’ (मानवी रूप देणे) केले. त्यामुळेच अवघ्या ११-१२ वर्षांच्या कारकिर्दीत त्यांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीवर कधीही न मिटणारा असा स्वतःचा ठसा उमटवला.

*वैयक्तिक आयुष्य आणि अकाली अंत:*

अभिनेता राज बब्बर यांच्याशी त्यांनी विवाह केला. १९८६ मध्ये त्यांना मुलगा प्रतीक बब्बर झाला. पण बाळंतपणानंतर आलेल्या गुंतागुंतीमुळे (Postpartum complications) १३ डिसेंबर १९८६ रोजी वयाच्या अवघ्या ३१ व्या वर्षी त्यांचं निधन झालं. संपूर्ण देश हळहळला.

*आजची प्रासंगिकता:*

आज जेव्हा OTT वर ‘द ग्रेट इंडियन किचन’, ‘सैराट’, ‘फँड्री’, ‘कोर्ट’ सारखे सिनेमे येतात, तेव्हा तो स्मिता पाटील यांनी सुरू केलेल्या समांतर सिनेमाचाच पुढचा प्रवास आहे. आज जेव्हा मुली Work-life balance, My Body My Choice, समान वेतनाबद्दल बोलतात, तेव्हा स्मिता यांनी ४० वर्षांपूर्वीच ते पडद्यावर जगून दाखवलं होतं.

त्या पाटील होत्या, एका मोठ्या राजकीय नेत्याची मुलगी होत्या, पण त्यांनी स्वतःच्या नावाने, स्वतःच्या अभिनयाने स्वतःची रेषा तयार केली — जी आजही कोणालाही ओलांडता आलेली नाही.

*विनम्र अभिवादन!*

—

*