आयर्न लेडी’चे बलिदान आणि आजच्या दिशाहीन भारताची दिशा, महासत्ता की विनाशाची लंका होणार? यावर मंथनाची गरज: प्रो शीतल हरीश करदेकर

संपादकीय लेख

प्रो. शीतल हरीश करदेकर (शीतल ताई), संस्थापक, माई मीडिया24
विषय: ‘आयर्न लेडी’चे बलिदान आणि आजच्या दिशाहीन भारताची दिशा महासत्ता की विनाशाची लंका, यावर मंथनाची गरज
आज ३१ ऑक्टोबर.

भारताच्या इतिहासातील एक काळा दिवस आणि एका महान नेतृत्वाची अमर शहादत. आजपासून अचूक ४२ वर्षांपूर्वी, ३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी भारताच्या माजी पंतप्रधान, देशाच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान आणि जगाने ‘आयर्न लेडी’ म्हणून गौरवलेल्या श्रीमती इंदिरा गांधी यांनी देशाची एकता आणि अखंडतेसाठी आपल्या प्राणांची आहुती दिली.
इंदिराजी म्हणायच्या – “माझ्या रक्ताचा प्रत्येक थेंब देशाला मजबूत करेल आणि अखंड ठेवेल.” त्यांनी देशासाठी रक्त सांडले, पण आज ४२ वर्षांनंतर मागे वळून पाहताना प्रश्न पडतो—त्यांनी ज्या अखंड आणि मजबूत भारताचे स्वप्न पाहिले होते, तो देश आज नक्की कोणत्या दिशेला चालला आहे?
दुर्दैवाने, आज देश अशा लोकांच्या प्रभावाखाली जात आहे ज्यांना देशाच्या भविष्याचे, संस्कृतीच्या मूळ गाभ्याचे आणि आर्थिक वास्तवाचे कोणतेही भान राहिलेले नाही. मानवी मूल्यांना बाजूला सारून देशाला एका बाजूला हिंसक ‘धर्मवादा’त आणि दुसऱ्या बाजूला क्रूर ‘पुंजीवादा’त (Capitalism) लोटण्याचे पद्धतशीर प्रयत्न सुरू आहेत. खऱ्या ‘आयर्न लेडी’च्या पुण्यतिथीच्या निमित्ताने आज देशाच्या या सद्यस्थितीचे सडेतोड आत्मपरीक्षण करणे गरजेचे आहे.

१. सनातनी विरुद्ध पुरोगामी: सोयीच्या आणि स्वार्थी संकल्पना

आजच्या सामाजिक आणि राजकीय पटलावर दोन शब्द अत्यंत उथळपणे आणि सातत्याने फेकले जातात—’सनातनी’ आणि ‘पुरोगामी’. परंतु, सखोल विचार केला तर लक्षात येते की, या दोन्ही आजच्या काळातील अत्यंत सोयीच्या आणि स्वार्थी संकल्पना बनल्या आहेत. स्वतःचा राजकीय स्वार्थ साधण्यासाठी, मतपेढ्या भक्कम करण्यासाठी आणि समाजात भिंती उभ्या करण्यासाठी या शब्दांचा वापर केला जातो.
मी स्वतःला यातल्या कोणत्याच चौकटीत मानत नाही. कारण आज जो स्वतःला ‘सनातनी’ म्हणवतो, त्याला हिंदू तत्त्वज्ञानाचा मूळ गाभा असलेला व्यापक दृष्टिकोन समजलेला नाही; आणि जो स्वतःला ‘पुरोगामी’ म्हणवतो, तो अनेकदा स्वतःच्या वैचारिक अहमात अडकलेला दिसतो. या केवळ बौद्धिक विलासाच्या संकल्पना आहेत, ज्यांचा सामान्य माणसाच्या जगण्याशी काहीही संबंध नाही.

२. ना कृष्ण समजला, ना शिवनीती उमजली!

या देशामध्ये महापुरुषांचे आणि दैवतांचे केवळ अवडंबर माजवले गेले, परंतु त्यांचे मूळ विचार मात्र सोयीस्करपणे दडपले गेले. इथे ना कुणाला ‘कृष्ण’ समजला, ना कुणाला ‘शिवनीती’ उमजली.
भगवान श्रीकृष्णांनी श्रीमद्भगवद्गीतेमध्ये कर्मयोग आणि न्यायाची भाषा केली. त्यांनी अन्यायाविरुद्ध लढायला शिकवले. कृष्ण म्हणजे केवळ मंदिरातली मूर्ती नव्हे, तर तो सामाजिक न्यायाचा आणि अन्यायाचा प्रतिकार करणारा एक प्रचंड विवेक होता. आज त्यांच्या कर्मयोगाला विसरून केवळ कर्मकांडाला ‘धर्म’ मानण्याची चूक समाज करत आहे.
तीच अवस्था छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या ‘शिवनीती’ची झाली आहे. शिवनीती म्हणजे केवळ तलवारींची गर्जना नव्हे. शिवनीती म्हणजे रयतेच्या भाजीच्या देठालाही हात न लावण्याचे धोरण होते. शिवनीती म्हणजे महिलांचा सर्वोच्च सन्मान, शेतकऱ्यांची काळजी, पर्यावरणाचे रक्षण आणि जात-पात विरहित स्वराज्य होते. आज महाराजांचे नाव प्रत्येक राजकीय मंचावरून घेतले जाते, मात्र त्यांची प्रशासकीय शिस्त आणि त्यांचे सर्वसमावेशक धोरण आजच्या राज्यकर्त्यांमध्ये कुठेही दिसत नाही.

३. पुतळ्यांचा उदोउदो आणि निसर्गाचा संहार: विकासाचा खोटा आभास

आज देशाची प्रगती मोजण्याची परिमाणे बदलली आहेत. महान व्यक्तित्वांचे अब्जावधी रुपयांचे पुतळे बांधून देश कधीही मजबूत बनत नाही. पुतळे हे स्फूर्तीस्थान असू शकतात, परंतु जेव्हा देशातील लाखो मुले कुपोषित असतात, तरुण बेरोजगार असतात आणि रुग्णालयात खाटा नसतात, तेव्हा पुतळ्यांवर होणारा अवाढव्य खर्च व्यवस्थेच्या क्रूरतेचे प्रतीक वाटू लागतो.
विकासाच्या नावाखाली निसर्गाचा जो संहार सुरू आहे, तो तर अधिक भयंकर आहे. मोठे हायवे, एक्सप्रेसवे आणि सिमेंटचे रस्ते निसर्ग उद्ध्वस्त करून बांधले जात आहेत, याला विकास म्हणता येणार नाही. नद्या कोरड्या पाडून, डोंगर पोखरून, लाखो वृक्ष तोडून उभारलेले हे हायवे प्रत्यक्षात मानवाच्या विनाशाचे महामार्ग ठरत आहेत. निसर्गाचा समतोल ढासळून केलेला विकास हा शाश्वत नसून, तो येणाऱ्या पिढ्यांचे भविष्य अंधारात लोटणारा ठरत आहे.

४. महिला सक्षमीकरण: अजूनही कोसो दूर

हवाई दलात महिला पायलट झाल्या म्हणून संपूर्ण देशातील महिलांचे सक्षमीकरण झाले असे म्हणणे म्हणजे स्वतःची फसवणूक करून घेण्यासारखे आहे. आजही देशातील सामान्य महिला, मुलगी किंवा कामगार स्त्री सुरक्षित नाही; महिला सशक्तिकरण अजूनही कोसो दूर आहे.
दररोज वृत्तपत्रांमध्ये येणाऱ्या महिलांवरील अत्याचार, बलात्कार आणि घरगुती हिंसेच्या बातम्या हेच दर्शवतात की आपण मानसिकतेच्या पातळीवर अजूनही मागे आहोत. जोपर्यंत देशातील कोणतीही महिला रात्रीच्या वेळी निर्भयपणे रस्त्यावरून चालू शकत नाही, तोपर्यंत डिजिटल इंडिया किंवा महासत्तेच्या गप्पा मारणे निरर्थक आहे.

५. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि लोकशाहीचा ‘चौथा स्तंभ’

आजकाल आणीबाणीच्या (१९७५) काळातील अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या गळचेपीवर खूप मोठी भाषणे दिली जातात. तत्कालीन सरकारच्या हुकूमशाही प्रवृत्तीवर टीका केली जाते, जी योग्यच आहे. पण आज आणीबाणी आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर बोलणारे लोकशाहीच्या चौथ्या स्तंभाला—म्हणजेच मीडियाला—किती इज्जत देतात?
आज मुख्य प्रवाहातील पत्रकारिता (Mainstream Media) पूर्णपणे पुंजीपतींच्या आणि सत्तेच्या दावणीला बांधली गेली आहे. सामान्य माणसाचे प्रश्न, बेरोजगारी, महागाई यांसारख्या गंभीर विषयांवर चर्चा घडवून आणण्याऐवजी आजचा मीडिया केवळ राजकीय सर्कस आणि सनसनाटी निर्माण करण्यात मग्न आहे. सत्ताधाऱ्यांना जाब विचारण्याऐवजी विरोधकांनाच प्रश्न विचारणारा आजचा मीडिया लोकशाहीचा चौथा स्तंभ राहिला नसून तो सत्तेचा लाऊडस्पीकर बनला आहे.

६. पुंजीवाद आणि किमान वेतनाची शोकांतिका

देशाची आर्थिक धोरणे आज अशा पद्धतीने आखली जात आहेत, ज्यातून केवळ मूठभर पुंजीपतींचा (Capitalists) फायदा होत आहे. असंतुलित पुंजीवादाने देशात प्रचंड आर्थिक विषमता निर्माण केली आहे.
भारतातील असंघटित क्षेत्रातील कामगारांची अवस्था आज अत्यंत दयनीय आहे. कायद्याने ठरवलेले किमान वेतन (Minimum Wage) सर्वांना मिळते का? याचे उत्तर स्पष्टपणे ‘नाही’ असे आहे. देशातील ९०% पेक्षा जास्त असंघटित कामगार, कंत्राटी मजूर, शेतमजूर आणि डिलिव्हरी बॉईज यांना आजही सन्मानजनक वेतन मिळत नाही. १२-१२ तास काम करूनही एका मजुराला कुटुंबाचे पोट भरण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो, तर दुसरीकडे देशाची संपत्ती काही मोजक्या कॉर्पोरेट घराण्यांच्या हातात एकवटत चालली आहे.

७. मुक्या प्राण्यांच्या निधीवर डल्ला आणि संवेदनशीलतेचा अंत!

या देशातील पैशाची हाव आणि नैतिकतेचा दुष्काळ इतका भयंकर पातळीवर पोहोचला आहे की, आता या भ्रष्ट व्यवस्थेला माणूस तर सोडाच, पण निसर्ग आणि पशू-प्राण्यांबद्दलही कोणतीही दया-माया राहिलेली नाही. अतिशय संतापजनक आणि लाजिरवाणी बाब म्हणजे, आज रस्त्यावरील कुत्र्यांच्या लसीकरणावर आणि निर्बीजीकरणावर होणारा कोट्यवधी रुपयांचा खर्चही हे भ्रष्ट लोक खात आहेत!
कागदावर हजारो कुत्र्यांचे लसीकरण आणि शस्त्रक्रिया दाखवून पालिकांचे निधी लाटले जातात आणि प्रत्यक्षात ते मूक प्राणी आजारपण आणि मानवी क्रूरतेचे बळी ठरतात. ज्या प्राण्यांना स्वतःचे दुःख शब्दांत मांडता येत नाही, त्यांच्या औषधांचे पैसे खाताना या लोकांचे हात कापायला हवेत. ही पैशांमागे पळणारी वेडी लोकं देशाचं काय भलं करणार?

निष्कर्ष: कसली विश्वशक्ती? ही तर रावणाची लंका!

केवळ आर्थिक आकडे फेकून किंवा सिमेंटचे महामार्ग बांधून आपण ‘विश्वशक्ती’ किंवा ‘महासत्ता’ बनू शकणार नाही. ज्या देशात गरीब किमान वेतनासाठी रडतोय, महिला सुरक्षिततेसाठी धास्तावलेली आहे, निसर्गाचा गळा घोटला जातोय आणि प्राण्यांच्या अन्नावर डल्ला मारला जातोय, तो देश आतून पोखरलेला आहे.
केवळ भौतिक संपत्तीच्या जोरावर महासत्ता बनण्याचा हा पोकळ आव म्हणजे रावणाच्या सोन्याच्या लंकेसारखा आहे. रावणाकडे सोन्याची लंका होती, अफाट वैभव होते; पण तिथे ‘विवेक’ नव्हता, ‘भूतदया’ नव्हती आणि ‘नैतिकता’ नव्हती. परिणाम काय झाला? अहंकारावर आणि शोषणावर उभारलेली ती सोन्याची लंका अखेर जळून खाक झाली! आज आपली व्यवस्थाही त्याच विनाशाच्या दिशेने चालली आहे.
खऱ्या ‘आयर्न लेडी’ इंदिरा गांधी यांनी देशाच्या अखंडतेसाठी प्राण दिले. आज त्यांच्या पुण्यतिथीदिनी त्यांना खरी श्रद्धांजली वाहायची असेल, तर आपल्याला या सोयीच्या राजकीय चौकटींमधून बाहेर पडावे लागेल. आपल्याला कृष्णाचा न्याय आणि शिवनीती आचरावी लागेल. जोपर्यंत आपण या मूलभूत प्रश्नांवर बोलणार नाही, जागरूक होणार नाही, तोपर्यंत देशाची ही दिशाहीन घोडदौड अशीच सुरू राहील. माई मीडिया24 चा हाच प्रामाणिक प्रयत्न आहे की, सामान्य माणसाच्या आवाजाला ताकद देणे आणि या व्यवस्थेला आरसा दाखवणे!
इंदिरा गांधी अमर रहें!
संपादक व संस्थापक: प्रो. शीतल हरीश करदेकर (शीतल ताई)
***