*करवा चौथ : उत्तर भारतापुरताच का? सरगीचे रहस्य काय आणि साहित्य समुद्रात सोडणे हिताचे आहे का?*
_जगभरात भारतीय कुटुंबसंस्थेचे वैशिष्ट्य सांगितले जाते, आणि ते टिकवणारे धागे म्हणजे आपले सण-व्रते. त्यापैकीच एक म्हणजे ‘करवा चौथ’. पण प्रश्न पडतो – हे व्रत महाराष्ट्रात तितकेसे प्रचलित नाही, उत्तर भारतातच का मोठ्या प्रमाणावर साजरे होते? सरगी म्हणजे काय? आणि पूजा झाल्यावर करवा, चाळणी, फुलं- साहित्य समुद्रात सोडण्याने खरंच पुण्य मिळते का?_
*१. करवा चौथ उत्तर भारतीयच का करतात? यामागे ३ ऐतिहासिक कारणे आहेत:*
*अ) शेती आणि हवामानाचा संबंध :* करवा चौथ हा कार्तिक महिन्यातील कृष्ण चतुर्थीला येतो. हा काळ उत्तर भारतात रब्बी पिकाच्या पेरणीच्या आधीचा असतो. प्राचीन काळी पंजाब, हरियाणा, राजस्थानमध्ये पुरुष लष्करात किंवा व्यापारी काफिल्यात महिनोनमहिने घराबाहेर राहायचे. त्यांच्या सुखरूप परतीसाठी आणि दीर्घायुष्यासाठी स्त्रियांनी एकत्र येऊन केलेले हे समूह व्रत आहे. म्हणून याला ‘सामाजिक सुरक्षा व्रत’ असेही म्हणतात.
*ब) करवा या शब्दाचा अर्थ :* ‘करवा’ म्हणजे मातीचा छोटा घडा. उत्तर भारतात यमुनेच्या काठच्या मातीपासून बनवलेले करवे पूजेत वापरले जातात. या करव्यात पाणी भरून चंद्राला अर्घ्य दिले जाते. ही मातीची भांडी बनवण्याची कला त्या प्रांताची आहे. महाराष्ट्रात याच भावनेतून वटपौर्णिमा आणि हरतालिका व्रत आले आहे. कथा वेगळी, पण उद्दिष्ट एकच – पतीच्या दीर्घायुष्याची प्रार्थना. सावित्रीने यमराजाकडून सत्यवानाचे प्राण परत मिळवले, तर करवा नामक पतिव्रतेने मगरीपासून आपल्या पतीला वाचवले – दोन्ही कथा पातिव्रत्याच्या शक्तीच्या आहेत.
*क) बॉलीवूडमुळे राष्ट्रीय झालेले प्रादेशिक व्रत :* ९० च्या दशकापासून चित्रपटांमधून करवा चौथ ग्लॅमरस पद्धतीने दाखवले गेले, त्यामुळे तो आता सर्वत्र दिसू लागला आहे. पण मुळात तो राजस्थान, पंजाब, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश या पट्ट्यातील लोकव्रत आहे.
*२. सरगी – सासूच्या मायेची थाळी, या व्रताचा प्राण*
सरगी हा करवा चौथचा सगळ्यात गोड आणि भावनिक भाग आहे. हा उपवास नव्हे, तर उपवासाच्या आधीची ‘एनर्जी थाळी’ आहे.
सरगी म्हणजे – सासूने सुनेला सूर्योदयापूर्वी दिलेली शक्तीची शिदोरी. कारण करवा चौथ हा निर्जल उपवास असतो – सकाळपासून चंद्र दिसेपर्यंत पाण्याचा एक थेंबही नाही. अशा कडक उपवासात सुनेला त्रास होऊ नये म्हणून सासू पहाटे ४ ते ५ वाजता उठून स्वतःच्या हाताने ही थाळी तयार करते.
*या थाळीत काय असते?*
१. खाण्यासाठी – ताकद देणारे पदार्थ: गोड फेणी (सेवई), गरम दूध, काजू-बदाम-मनुके-खजूर सुकामेवा, संत्री-डाळिंब-सफरचंद अशी ताजी फळे आणि एखादी मिठाई.
२. शृंगारासाठी – सोळा शृंगार: नवीन साडी, मेंदी, बांगड्या, कुंकू, बिंदी, गजरा, टिकली, जोडवी.
या थाळीला सुनेने हात लावला नाही तोपर्यंत सासू काही खात नाही.
*यामागचे विज्ञान आणि समाजशास्त्र:* दिवसा पोट रिकामे राहणार असल्याने सकाळी फेणी-दूध आणि सुकामेव्यातून मिळणारी साखर आणि प्रोटीन दिवसभर हळूहळू एनर्जी देते. फळांमधील पाणी शरीराला हायड्रेट ठेवते. त्यामुळे निर्जल उपवास सहन होतो. पण यापेक्षा मोठे आहे नात्याचे शास्त्र – या एका थाळीने सासू-सून हे नाते ‘कर्तव्य’ वरून ‘प्रेम आणि काळजी’ वर येते. सासू म्हणते – “तू उपवास कर माझ्या मुलासाठी, पण तुझी काळजी घेणे हे माझे काम आहे.” म्हणूनच हे व्रत फक्त पती-पत्नीचे नसून सासू-सुनेचे नाते घट्ट करणारे व्रत मानले जाते.
*३. व्रताचे साहित्य समुद्रात सोडणे – श्रद्धा की अंधश्रद्धा?*
अनेक ठिकाणी पूजा झाल्यावर करवा, चाळणी, नारळ, फुले, प्लास्टिकच्या पिशव्या समुद्रात किंवा नदीत सोडली जातात. यात हित काहीच नाही.
*अ) धार्मिक दृष्टिकोन :* कोणत्याही व्रताच्या पोथीत ‘साहित्य समुद्रात टाका’ असे लिहिलेले नाही. शास्त्र सांगते – मातीचा करवा हा पवित्र मानून पिंपळाच्या झाडाखाली ठेवावा किंवा पुढच्या वर्षीपर्यंत जतन करावा. फुले, पत्री यांचे निर्माल्य म्हणून झाडांच्या मुळाशी टाकावे. पाण्यात विसर्जन हे फक्त गणेशमूर्ती किंवा दुर्गामूर्ती यांचे असते, तेही शाडू मातीचे असल्यास. प्लास्टिक, चाळणी, करवा यांचे समुद्रात विसर्जन करणे हे शास्त्र नाही.
*ब) पर्यावरण आणि मुंबईचे वास्तव :* आपण मुंबईकर आहोत. समुद्रात फेकलेले एका करव्याचे प्लास्टिक, सिंथेटिक कपडा, केमिकल रंग हा मासे आणि कासवांच्या पोटात जातो. शेवटी तोच मासा आपल्या ताटात येतो. आपण व्रत करतो ते कुटुंबाच्या आरोग्यासाठी, आणि त्याच आरोग्याला हानी पोहोचवणारी कृती करणे हा विरोधाभास आहे.
> *खरे पुण्य कशात?* करवा चौथचे साहित्य – साडी, शृंगार साहित्य एखाद्या गरजू विवाहितेला दान करणे, सरगीचे फळ गरिबांना वाटणे, आणि निर्माल्यापासून कंपोस्ट करणे – यातच खरी करवा मातेची पूजा आहे.
*शेवटी काय?* सण हे प्रदेशानुसार बदलतात, पण त्यातील प्रेम, विश्वास आणि श्रद्धा ही भावना एकच असते. उत्तर भारतात करवा चौथ, तर महाराष्ट्रात वटपौर्णिमा – दोन्ही आपल्याच संस्कृतीची रूपे आहेत. ती जपताना समुद्र आणि निसर्ग जपला, तरच ते व्रत पूर्ण होईल.
—
*संपादक: प्रो. शीतल हरीश करदेकर | MAI MEDIA 24*
*वृत्त : जे सत्य सांगते; सद् रक्षणाय, खल दमनाय*
