*राजामाणूस : संघर्षातून घडलेला अधिकारी*

*राजामाणूस : संघर्षातून घडलेला अधिकारी*

*सफाई कामगार ते मुख्य महाव्यवस्थापक-श्री. राजू गायकवाड यांचा प्रेरणादायी प्रवास*
———————-
काही माणसांची ओळख त्यांच्या पदामुळे होते. काहींची त्यांच्या कर्तृत्वामुळे. पण काही माणसे अशी असतात की, त्यांची खरी ओळख त्यांनी आयुष्याच्या प्रवासात जोडलेल्या माणसांमुळे होते. परिस्थितीशी संघर्ष करताना पाय जमिनीवर ठेवायचे, मिळालेल्या प्रत्येक संधीचे सोने करायचे आणि स्वतः पुढे जाताना इतरांनाही सोबत घेऊन जायचे, हीच त्यांच्या जगण्याची रीत असते. महाराष्ट्र राज्य विद्युत पारेषण कंपनीचे (महापारेषण) मुख्य महाव्यवस्थापक (मानव संसाधन) (प्रभारी) श्री. राजू गायकवाड हे अशाच माणसांपैकी एक. म्हणूनच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करायचे झाल्यास एकच शब्द समोर येतो-‘राजामाणूस!’

३० सप्टेंबर २०२६ रोजी श्री. राजू गायकवाड नियत वयोमानानुसार महापारेषणच्या सेवेतून निवृत्त होत आहेत. त्यांच्या सेवानिवृत्तीमुळे एका अधिकाऱ्याचा सेवाकाळ पूर्ण होत असला, तरी त्यांच्या संघर्षाची आणि जिद्दीची कहाणी अनेक तरुण कर्मचाऱ्यांना पुढील कित्येक वर्षे प्रेरणा देत राहील.

*पहिली पायरी सफाई कामगाराची*
आज मुख्य महाव्यवस्थापकपदावर असलेल्या व्यक्तीने आपल्या सेवाप्रवासाची सुरुवात सफाई कामगार म्हणून केली होती, हे सांगितल्यावर क्षणभर विश्वास बसत नाही. पण राजू गायकवाड यांच्या आयुष्याची खरी उंची याच सुरुवातीमध्ये दडलेली आहे.

पुण्यातील साध्या परिस्थितीत त्यांचे बालपण गेले. आयुष्यातील प्रतिकूल परिस्थितीमुळे शिक्षणात खंड पडला. कुटुंबाची जबाबदारी लवकर खांद्यावर आली. त्यांचे वडील तत्कालीन महाराष्ट्र राज्य विद्युत मंडळात कार्यरत होते. वडिलांच्या जागी नोकरीची संधी मिळाली, तेव्हा राजू गायकवाड यांचे दहावीचे शिक्षणही पूर्ण झालेले नव्हते. त्यामुळे मिळालेले काम होते-सफाई कामगाराचे.

परिस्थितीला दोष देत बसण्याऐवजी त्यांनी ते काम स्वीकारले. कारण त्यांच्यासाठी कामाचे स्वरूप महत्त्वाचे नव्हते; कामाशी असलेली निष्ठा महत्त्वाची होती. कदाचित याच पहिल्या नोकरीने त्यांच्या मनावर एक संस्कार कायमचा कोरला. कोणतेही काम कमीपणाचे नसते आणि कोणत्याही माणसाची किंमत त्याच्या पदावरून ठरत नसते.

*हातात झाडू होता; मनात शिक्षणाची आस*
नोकरी मिळाली होती; पण शिक्षण अपूर्ण राहिल्याची जाणीव त्यांना स्वस्थ बसू देत नव्हती. दिवसभर नोकरी, घरच्या जबाबदाऱ्या आणि त्यातून वेळ काढून अभ्यास…ही तारेवरची कसरत त्यांनी स्वीकारली.

थांबलेले शिक्षण पुन्हा सुरू झाले. शिक्षणाची एकेक पायरी त्यांनी पार केली. पदवी आणि त्यानंतर पदव्युत्तर शिक्षणही पूर्ण केले. या काळात अनेक वरिष्ठ अधिकाऱ्यांचे मार्गदर्शन त्यांना लाभले. काहींनी संधी दिली, काहींनी आत्मविश्वास दिला, तर काहींनी त्यांच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवला.

आयुष्यात योग्य वेळी भेटलेली माणसे माणसाचे भविष्य बदलू शकतात, याची जाणीव त्यांना होती. म्हणूनच स्वतः वरिष्ठ पदावर गेल्यानंतर नव्या कर्मचाऱ्यांना प्रोत्साहन देण्याची भूमिका त्यांनी कायम जपली.

*एकेक पायरी…थेट मुख्य महाव्यवस्थापकपदापर्यंत*
सफाई कामगार म्हणून सुरू झालेला हा प्रवास पुढे विलक्षण वळणे घेत गेला.
सफाई कामगार…लिपिक…मुख्य लिपिक…उपव्यवस्थापक…व्यवस्थापक…वरिष्ठ व्यवस्थापक…सहाय्यक महाव्यवस्थापक…उपमहाव्यवस्थापक…महाव्यवस्थापक आणि अखेर मुख्य महाव्यवस्थापक (मानव संसाधन) (प्रभारी)!

या पदांची यादी वाचणे सोपे आहे; पण प्रत्येक दोन पदांमधील अंतरात किती वर्षांची मेहनत, अभ्यास, अनुभव, संयम आणि संघर्ष दडलेला असेल, याची कल्पना केली तर त्यांच्या प्रवासाचे महत्त्व लक्षात येते.

विशेष म्हणजे, पदे वाढत गेली तरी सुरुवातीच्या दिवसांचा विसर त्यांना पडला नाही. सफाई कामगारापासून वरिष्ठ अधिकाऱ्यांपर्यंत प्रत्येक स्तरातील कर्मचाऱ्यांच्या भावना समजून घेण्याची त्यांची क्षमता कदाचित त्यांच्या याच अनुभवातून आली.

*मानव संसाधन म्हणजे ‘माणूस’*
‘ह्युमन रिसोर्स’ या शब्दात ‘ह्युमन’ आधी येतो, हे राजू गायकवाड यांच्या कार्यपद्धतीत जाणवते. महापारेषणच्या मानव संसाधन विभागात विविध जबाबदाऱ्या सांभाळताना कर्मचारीविषयक प्रश्न, प्रशिक्षण, प्रशासकीय कामकाज, ईआरपीसारख्या व्यवस्थापन प्रणाली आणि आपत्कालीन परिस्थितीतील निर्णय अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये त्यांनी काम केले.

अधिकारी म्हणून निर्णय घेणे आवश्यक असते; पण निर्णयाचा परिणाम ज्या कर्मचाऱ्यावर होणार आहे, त्याची बाजू समजून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे, ही भूमिका त्यांच्या कामात दिसत राहिली.

सहकाऱ्यांचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेणारा अधिकारी आणि आवश्यक तेव्हा स्पष्ट भूमिका घेणारा वरिष्ठ. या दोन्ही भूमिका त्यांनी निभावल्या. त्यामुळे त्यांच्या केबिनचा दरवाजा हा केवळ प्रशासकीय निर्णयांसाठी नव्हे, तर संवादासाठीही खुला राहिला.

*डॉ. बाबासाहेबांच्या विचारांची शिदोरी*
राजू गायकवाड यांच्या वाटचालीवर भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचा मोठा प्रभाव आहे. प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करण्यासाठी शिक्षण हे सर्वांत प्रभावी साधन आहे, याचा अनुभव त्यांनी स्वतःच्या आयुष्यात घेतला.
म्हणूनच पुढच्या पिढीने शिकावे, मोठी स्वप्ने पाहावीत आणि परिस्थितीच्या मर्यादा स्वतःच्या क्षमतेच्या मर्यादा समजू नयेत, हा विचार त्यांच्या मनात कायम राहिला.

त्यांच्या आयुष्यातील या विचारांना एक सुंदर कौटुंबिक संदर्भही आहे. स्वतःच्या वाट्याला शिक्षणासाठी ज्या संधी कमी पडल्या, त्या आपल्या मुलांना मिळाव्यात, ही त्यांची इच्छा होती. मुलगी सांची उच्च शिक्षणासाठी लंडनला गेली, तेव्हा एका वडिलांच्या आयुष्यातील मोठे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरले. तिचे महाविद्यालय पाहण्यासाठी ते स्वतः लंडनला गेले. संघर्षातून स्वतःचे शिक्षण पूर्ण करणाऱ्या एका वडिलांनी आपल्या मुलीला जगाच्या शैक्षणिक नकाशावर भरारी घेताना पाहणे, यापेक्षा समाधानाचा क्षण आणखी कोणता असू शकतो?

*नात्यांची श्रीमंती*
कार्यालयीन पदांच्या पलीकडे राजू गायकवाड यांची आणखी एक ओळख आहे, माणसे जोडणारा माणूस. जुने मित्र असोत, सहकारी असोत किंवा कुटुंबीय; नात्यांमधील ओलावा जपण्याचा त्यांचा स्वभाव आहे.

आईविषयीचे प्रेमही त्यांनी एका वेगळ्या कृतीतून व्यक्त केले. आईच्या वाढदिवसानिमित्त मित्र, मैत्रिणी आणि नातेवाईकांना सोबत घेऊन वृक्षारोपण करण्यात आले. ‘एक पेड माँ के नाम’ या उपक्रमाशी जोडलेली ही भावना केवळ एका दिवसापुरती मर्यादित नाही. आईच्या आठवणीने लावलेले रोपटे उद्या वृक्ष होईल आणि पुढच्या पिढ्यांना सावली देईल. माणसाने मागे काय ठेवून जावे, याचे हे छोटेसे पण अर्थपूर्ण उदाहरण आहे.

*पद निवृत्त होते; माणूस नाही!*
३० सप्टेंबरला राजू गायकवाड यांच्या महापारेषणमधील प्रदीर्घ सेवाप्रवासाला औपचारिक पूर्णविराम मिळेल. कार्यालयातील टेबल बदलेल. केबिन रिकामी होईल. रोज भेटणारे सहकारी निरोप देतील. सेवापुस्तकातील शेवटची नोंद होईल.

*पण काही गोष्टी सेवापुस्तकात नोंदवता येत नाहीत.*
एखाद्या कर्मचाऱ्याला कठीण काळात दिलेला धीर, एखाद्या सहकाऱ्याचे शांतपणे ऐकून घेतलेले म्हणणे, एखाद्या तरुणाला शिक्षणासाठी दिलेले प्रोत्साहन, जुन्या मित्रासाठी जपलेली मैत्री आणि कुटुंबासाठी केलेला संघर्ष, यांची नोंद कोणत्याही कार्यालयीन फाईलमध्ये नसते. ती माणसांच्या मनात असते.

सफाई कामगार म्हणून हातात घेतलेल्या पहिल्या जबाबदारीपासून मुख्य महाव्यवस्थापकपदाच्या जबाबदारीपर्यंतचा राजू गायकवाड यांचा प्रवास म्हणूनच केवळ पदोन्नतीची कथा नाही. तो शिक्षणावरच्या विश्वासाचा, कष्टांच्या प्रतिष्ठेचा, संधीचे सोने करण्याचा आणि माणूसपण जपण्याचा प्रवास आहे.

परिस्थिती आपली सुरुवात ठरवू शकते; पण आपला शेवट ठरवण्याचा अधिकार तिला द्यायचा नसतो, राजू गायकवाड यांचा जीवनप्रवास हेच तर सांगतो.

३० सप्टेंबरला एक अधिकारी निवृत्त होईल; पण सहकाऱ्यांच्या आठवणींमधला ‘राजामाणूस’ मात्र निवृत्त होणार नाही.

*-डॉ. मिलिंद आवताडे*
*(लेखक महाराष्ट्र राज्य विद्युत पारेषण कंपनीमध्ये (महापारेषण) जनसंपर्क अधिकारी म्हणून कार्यरत आहेत.)*