*भुलाबाई, भोंडला आणि हादगा – महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीचा त्रिवेणी संगम!*
*१. भुलाबाई उत्सव – विदर्भ, खानदेश, मराठवाड्याचा मानबिंदू:* भुलाबाई उत्सव हा प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील विदर्भ, खानदेश आणि मराठवाडा या भागांमध्ये साजरा केला जाणारा पारंपरिक सण आहे. कालावधी भाद्रपद महिन्याच्या पौर्णिमेपासून किंवा गणपती विसर्जनानंतर किंवा दसऱ्यापासून सुरू होतो आणि अश्विन शुद्ध पौर्णिमेला म्हणजे कोजागिरी पौर्णिमेला या सणाची सांगता होते. यामध्ये भुलाबाई म्हणजे माता पार्वती आणि भुलोजी म्हणजे भगवान शंकर यांच्या मूर्तींची स्थापना केली जाते. भुलाबाईला माहेरवाशीण मानले जाते जी काही दिवसांसाठी आपल्या माहेरी येते. शंकर-पार्वतीचे निस्सीम प्रेम हाच तर आदिमायेचा संसार आहे आणि तोच घरोघरीचा संसार नाद आहे. विदर्भात याला भुलाई उत्सव असेही म्हणतात आणि कोजागिरीला येथे माळी पौर्णिमा म्हणतात.
*२. भोंडला आणि हादगा – पश्चिम महाराष्ट्र, कोकणचा उत्सव:* विदर्भात जसा भुलाबाई उत्सव तसाच पश्चिम महाराष्ट्र, कोकण आणि खानदेशात भोंडला आणि हादगा साजरा होतो. भोंडला घटस्थापनेपासून म्हणजे नवरात्रीच्या पहिल्या दिवसापासून सुरू होऊन दसऱ्यापासून कोजागिरी पौर्णिमेपर्यंत साजरा केला जातो. हादगा जेव्हा सूर्य हस्त नक्षत्रात प्रवेश करतो तेव्हा सुरू होतो, हा साधारण १६ दिवसांचा काळ असतो आणि कोजागिरीला याची सांगता होते. या दोन्ही सणांमध्ये हत्ती हे मुख्य पूजनीय प्रतीक मानले जाते, पाटावर किंवा पाटीवर रांगोळीने हत्तीचे चित्र काढून त्याची पूजा केली जाते कारण हत्ती हा समृद्धी, वैभव आणि पावसाचे म्हणजेच कृषी संस्कृतीचे प्रतीक मानला जातो आणि मान्सूनच्या परतीच्या काळात पिके चांगली यावीत म्हणून ही पूजा केली जाते.
*३. वेशभूषा, गाणी आणि फेर धरण्याची परंपरा:* भुलाबाईला नऊवारी साडी नेसवली जाते आणि भुलोजीला धोतर व फेटा बांधला जातो आणि ज्वारीच्या धाड्यांचे मखर करून सोळा प्रकारच्या भाज्या आणि फळांचा हार घातला जातो. रोज संध्याकाळी घरातील लहान मुली आणि महिला एकत्र येऊन पाटावरील हत्तीभोवती किंवा भुलाबाईभोवती गोलाकार उभ्या राहून एकमेकींचे हात धरून टाळ्या किंवा टिपऱ्यांच्या साथीने पारंपरिक गाणी गातात आणि फेर धरतात. भुलाबाईची गाणी – पहिली गं भुलाबाई देवा देवा साथ दे, कारल्याचे बी पेर ग सुने, सासुरवाशी सून रुसून बसली कैसी. भोंडल्याची गाणी – ऐलमा पैलमा गणेश देवा, एक लिंबू झेलू बाई, कारल्याचा वेल लाव गं सुने आणि शेवटी आडात पडला शिंपला आमचा भोंडला संपला. या गाण्यांमधून जुन्या काळातील सासर-माहेरचे अनुभव, कौटुंबिक नातेसंबंध आणि गमतीजमती मांडलेल्या असतात.
*४. खिरापतीची मजा – गुपित खाऊ:* दोन्ही सणांचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे खिरापत. रोज कोणीतरी एक जण घरून गुपचूप खिरापत बनवून आणते, गाणी आणि फेर धरून झाल्यावर ती खिरापत बंद डब्यात किंवा पानामध्ये ठेवून इतरांना स्पर्श किंवा वासावरून काय आहे याचा अंदाज लावावा लागतो आणि ओळखल्यानंतर ती सर्वांना वाटली जाते. नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत रोज खिरापतीचे पदार्थ वाढत जातात.
*५. कोजागिरी पौर्णिमा, विसर्जन आणि सांस्कृतिक महत्त्व – या पिढीला कळणे आवश्यक:* सणाच्या शेवटच्या दिवशी म्हणजे कोजागिरी पौर्णिमेला म्हणजे शरद पौर्णिमेला सर्वजण मिळून रात्रभर जागरण करतात, त्यात दूध आटवले जाते, ३२ प्रकारचे खाद्यपदार्थ आणि नैवेद्य दाखवला जातो आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी नदीवर जाऊन मूर्तीची पूजा-आरती करून विसर्जन केले जाते. हा काळ खरीप हंगामातील पिके कापणीला येण्याचा असतो त्यामुळे नवीन धान्याचे स्वागत व निसर्गाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी हा सण साजरा केला जातो. या उत्सवामुळे लहान मुलींमध्ये सांघिक भावना, कलागुण, संगीत आणि पारंपरिक संस्कृतीची ओळख निर्माण होते. हा सण महिलांना आणि विशेषतः नवीन लग्न झालेल्या मुलींना सासरच्या जबाबदाऱ्यांमधून काही काळ विरंगुळा मिळून मित्रमैत्रिणींसोबत आनंद साजरा करण्याचे उत्तम माध्यम आहे. लग्न कुठलेही असो ही माया दिसतेच, लव्ह मॅरेज असो की अरेंज मॅरेज, सासुरवाशी सुनेला अर्धे राज्य नको, सोनं नको, फक्त पतीने प्रेमाने चल गं घरी म्हणावे एवढीच माया हवी असते, हाच तर आदिमायेच्या संसाराचा नाद आहे.
गीत: पारंपारिक | संगीत: शशिकला अभ्यंकर | स्वर: शकुंतला जाधव, उत्तरा केळकर, वैशाली सामंत
*- MAI MEDIA 24 | लोकसंस्कृतीचा जागर | जिथे माया तिथे संसार*
