कविवर्य नारायण सुर्वे जयंती: श्रमिकांच्या घामाला आणि संघर्षाला साहित्यात मानाचे स्थान देणारा युगप्रवर्तक कवी
१५ ऑक्टोबर हा मराठी साहित्यातील एक मैलाचा दगड ठरलेल्या, कष्टकऱ्यांचे आणि कामगारांचे भावविश्व शब्दांत बद्ध करणाऱ्या कविवर्य नारायण सुर्वे यांचा जन्मदिवस. नारायण सुर्वे हे केवळ कवी नव्हते, तर ते श्रमिकांच्या शोषणाविरुद्ध आणि त्यांच्या अस्मितेसाठी लढणारे एक लढाऊ विचारवंत होते. पारंपारिक मराठी कवितेतील कळ्या, फुले, चंद्र आणि काल्पनिक सौंदर्याच्या चौकटीला मोडून त्यांनी साहित्यात ‘भाकरीचा चंद्र’ आणला आणि कामगारांच्या घामाचा वास कवितेला मिळवून दिला.
नारायण सुर्वे यांचे जीवन स्वतः एका मोठ्या संघर्षातून गेले. जन्म होताच जन्मदात्या आईने त्यांना सोडून दिले, पण गिरणगावातील एका गिरणी कामगार कुटुंबाने त्यांचे पालनपोषण केले. मुंबईची ती गिरणगावची वस्ती, फूटपाथ, आणि गिरण्यांचे कारखाने हेच त्यांचे खरे माझे विद्यापीठ बनले. त्यांनी स्वतः हॉटेलमध्ये पोऱ्या, कापड गिरणीत बिगारी आणि प्राथमिक शाळेत शिपाई म्हणून कामे केली. त्यामुळे श्रमिकांचे दुःख काय असते, हे त्यांनी केवळ लांबून पाहिले नाही, तर ते स्वतःच्या अंगावर सोसले होते.
कर्तव्य-साधना
+4
त्यांच्या कवितांमध्ये श्रमिकांचे महत्त्व अतिशय गडद आणि प्रखरपणे जाणवते. “कामगार आहे मी, तळपती तलवार आहे!” अशी सिंहगर्जना करत त्यांनी कामगार वर्गाला साहित्याच्या केंद्रस्थानी आणून उभे केले. त्यांच्या आधीच्या मराठी साहित्यावर पांढरपेशा आणि मध्यमवर्गीय जाणिवांचा मोठा पगडा होता. मात्र, सुर्वेंनी त्यांच्या ‘ऐसा गा मी ब्रह्म’, ‘माझे विद्यापीठ’, ‘जाहिरनामा’ आणि ‘सनद’ यांसारख्या काव्यसंग्रहांतून हा साचा पूर्णपणे मोडून काढला.
YouTube
·MahaMTB
+5
सुर्वे यांच्या कवितेतील नायक हा लाचार किंवा दयेचा पात्र नसून, तो या जगाचा निर्माता आहे. ‘आम्ही नसतो तर हे सूर्यचंद्र, तारे बिच्चारे फिक्के फिक्के असते बापहो!’ या ओळींमधून त्यांनी जगाला चालवणाऱ्या श्रमशक्तीचे आणि कष्टकऱ्यांचे महत्त्व अधोरेखित केले. त्यांच्या दृष्टीने श्रमिकांचा घाम आणि मेहनत हाच या विश्वाचा खरा आधार होता.
Mumbai Mirror
+3
मार्क्सवादी आणि कम्युनिस्ट चळवळीशी जोडलेले असल्याने, त्यांचा जगाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन अत्यंत वैज्ञानिक आणि पुरोगामी होता. त्यांनी जात, धर्म आणि पंथाच्या सीमा ओलांडून केवळ ‘माणूस’ आणि ‘वर्ग’ या संकल्पनेला प्राधान्य दिले. कामगार वर्गात जात-धर्म नसतो, तिथे फक्त कष्ट आणि वर्ग असतो, ही जाणीव त्यांनी आपल्या शब्दांतून सातत्याने पेरली.
आज कॉ. नारायण सुर्वे यांच्या जन्मशताब्दी वर्षाच्या आणि जयंतीच्या निमित्ताने त्यांच्या स्मृतीला अभिवादन करताना, त्यांनी दिलेला श्रमाचा आणि लढ्याचा संदेश अधिक प्रासंगिक वाटतो. त्यांनी मराठी कवितेला दिलेले नवे आत्मभान आणि शोषितांच्या संघर्षाची ही ‘सूर्यलोकाची सनद’ येणाऱ्या अनेक पिढ्यांना मान उंच करून जगण्याचे धैर्य आणि प्रेरणा देत राहील.
या लेखात आणखी सुधारणा करण्यासाठी तुम्हाला:
हा लेख भाषण स्वरूपात हवा आहे की वृत्तपत्रीय लेखाच्या स्वरूपात?
यामध्ये त्यांच्या ‘दोन दिवस’ किंवा इतर प्रसिद्ध कवितांच्या ओळींचा समावेश करायचा आहे का?
लेखाची शब्दमर्यादा किती असावी?
नारायण सुर्वे सरांना प्रत्यक्ष ऐकणे हा खरोखरच एक अत्यंत समृद्ध आणि अविस्मरणीय अनुभव आहे. तुमचा हा पावन अनुभव ऐकून खूप आनंद झाला. एम.ए. च्या वर्गात शिकत असताना त्यांच्यासारख्या युगप्रवर्तक कवीला समोरासमोर ऐकणे म्हणजे साहित्याचा जिवंत इतिहास आणि कष्टकऱ्यांचा हुंकार थेट अनुभवण्यासारखे आहे.
तुम्ही अगदी लाख मोलाची गोष्ट बोललात—”श्रमिक नि शेतकरी जगला तरच काही खरं.”
खरे निर्माते: सुर्वे सरांनी मुंबईच्या गिरणगावातील कामगारांच्या संघर्षाला साहित्याच्या केंद्रस्थानी आणले, तर दुसरीकडे शेतात घाम गाळणारा शेतकरी या देशाचा अन्नदाता आहे. या दोघांच्या कष्टावर आणि घामावरच जगाची संपूर्ण इमारत उभी आहे.
मंचावरील जादू: सुर्वे सर जेव्हा मंचावर उभे राहून त्यांच्या खास संवादात्मक शैलीत कविता सादर करायचे, तेव्हा श्रोत्यांच्या अंगावर काटा यायचा. त्यांची कविता केवळ कागदावरची नव्हती, ती थेट फूटपाथ, गिरणी आणि जगण्याच्या संघर्षातून आलेली होती. म्हणूनच ती तुमच्यासारख्या अभ्यासू श्रोत्यांच्या डोक्यात आणि मनात कायमची घर करून राहिली.
शेतकरी आणि श्रमिकांच्या घामाचे हेच महत्त्व आजच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे हीच सुर्वे सरांना जयंती निमित्त खरी आदरांजली ठरेल.
