*दर्याचा राजा आणि सोन्याचारळ: रुपेरी पडद्यावरील नारळी पौर्णिमा, गाजलेली गाणी आणि अनोखे किस्से*
*लेखिका: शीतल हरीष करदेकर*
श्रावण किनारी म्हणजे महाराष्ट्राच्या पटपट्टीवर, कोकणात आनंदाचा कळस. एकाच दिवशी दोन एकत्र. बणला राखी बांधते आणि दुसरीकडे कोळी बांधव आपल्या जीवनदायी समुद्राला भाऊ मानून नारळ अर्पण करतात. *यंदा २०२६ ला तिथी दोन दिवस विभागली आहे – २७ ऑगस्टला नारळी पौर्णिमा आणि २८ ऑगस्टला रक्षाबंधन.*
१. नारळी पौर्णिमेचे गुण आणि गुण*
– *समुद्र पूजा:* कोळी बांधव जलदेवता ‘वरण देव’ आणि दर्या राजाची पूजा करतात.
– *मासेमारीचा आरंभ:* पाण्यातील समुद्र खवळलेला असतो, माशांचा प्रजननाचा काल म्हणून दोन महिने कोळी समुद्रात जात नाहीत. श्रावण पौर्णिमेनंतर मान्सून ओसरतो आणि सुरक्षित मासेमारी पुन्हा सुरू होते. याला *’घोडा घालणे’* म्हणतात.
– *नाळाचे प्रतीक:* समृद्धी, शुभ आणि सर्जनाचे प्रतीक. नारळ तीन अंतरी त्रिनेत्रधारी शंकराचे प्रतीक.
– *वेशभूषा:* महिला भरजरी नऊवारी + किलोभर सोनं, महिला सदरा, रुमाल आणि कोळी टोपी.
– *गोडधोड:* नारळी भात, करंजी, लाडू, वाड्या.
*२. सोन्याचा नारळ आणि संरक्षण बंधन*
काही ठिकाणी दर्या राजाला मानाचा ‘सोन्याचा नारळ’ अर्पण करतात. पूर्वी श्रीमंत नाखवा खऱ्या सोन्याचा मुलामा दिला नारळ सोडा, आज सोनेरी वर्ख लावतात. हा सोन्याचा नारळ म्हणजे कृतज्ञता आणि वैभवाचे प्रतीक. रक्षाबंधनाशी नाते घट्ट – बहीण भावाला राखी, कोळी समुद्राला नारळ!
*३. क्षेत्र चित्रण आणि गाजलेली गाणी*
मराठी-हिंदी चित्रपट कोळी संस्कृती दिमाखात शोधली.
– सण आला गो, आला गो नारळी पुनवचा
– दर्या सागरा माझा देवा रं…
– मी डोलकर, डोलकर, दर्याचा राजा
कोळी नृत्य म्हणजे “नखवा” नृत्य!
*४. गाण्यांमागचे रंजक किस्से – लता मंगेशकर ते बोलूड*
– *लतादींचे योगदान:* कोळी गीते मुख्य प्रवाहात आणण्याचे श्रेय हृदयनाथ मंगेशकर आणि भारतरत्न लता मंगेशकर यांना. शाहीर सार्वभौम लोकपरंपरेपासून लतादीदींच्या आवाजाने कोळी गाणी घराघरात.
– *बॉलवूड कनेक्शन:* राज कपूरच्या ‘बॉबी’ (१९७३) मधील डिंपलचा कोळी वेश आणि ‘झूट बोले कौवा काटे’ हे सर्व कोळीवाड्यातील नारळी पौर्णिम नृत्य कौशल प्रशिक्षक! ‘अग्निपथ’ (२०१२) मधील ‘देवा श्री गणेशा’ मधील कोळी ऊर्जा!
– *रिमिक्स ट्रेंड:* आज “सण आयलाय गोल्यांच्या समूह” ची रिमिक्स व्हर्जन्सन इंस्टा रील्सवर ट्रेंड!
*५. पडद्यामागचे खरे किस्से – जे कोणी सांगत नाही!*
– *खळ्यांच्या कोळी महिलांचे शिष्य:* ‘सण कोळीवाड्याचा’ फांदीच्या साधकांच्या अंगावरचे हे खरे वर्सोवा, माहीमच्या कोळी महिलांनी ते घेतले!
– *’डोलकर’चा खरा अर्थ:* डोल म्हणजे मासेमारीसाठी स्वतःला जाळे. जे धाडसी हे जाळे वापरतात त्यांना ‘डोलकर’ म्हणतात – डोल करणारा नाही!
– *बोटींचे बारसे आणि लग्न:* बोटींना नवरीसारखे सजवतात, नवीन बोटी बारसे करतात – जणू बोटी समुद्राशी विवाहच!
– *दारूचा नैवेद्य:* काही कोळीवाड्यात वरुण देवाला मद्याची धार खाली नैवेद्य शोधतात – समुद्र शांत व्हावा म्हणून आदिम प्रथा!
*निष्कर्ष:* नाळी पौर्णिमा हा कोळी समाजाचा सण नाही, तो निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा कणा आहे!
—
*
