—शब्दांजली
*सुमन कल्याणपूर – मराठी भावगीतांची सोज्वळ सम्राज्ञी*
शीतल हरीश करदेकर
काल बातमी आली आणि काळीज चर्र झालं.
वयाची इथे गणती करायचीच नसते कारण आपलं सर्व तारुण्य सुमनताईंच्या भावगीतांवर झेललं फुललं .अजुनही ती गाणी मनात रुंजी घालतात. एक वेगळं नातं जपतात.त्या आपल्यातल्याच असतात.पद्मभूषण सुमनताई कल्याणपुर. फक्त नावच पुरेसं आहे.
त्यांचं वेगळेपण काय, सुमन ताई का खास आहेत?*
आवाजाची जात: ना लतादीदींसारखी अलौकिक, ना आशाताईंसारखी मादक. सुमन ताईंचा आवाज घरातल्या मोठ्या ताईचा. मखमली, शुद्ध, संयमी. ऐकताना वाटतं त्या आपल्याशीच बोलतायत.
उच्चारांचे संस्कार:*’ळ’, ‘ण’, ‘च’* अगदी स्पष्ट. मराठीचा गोडवा जपला त्यांनी म्हणूनच भावगीत, भक्तिगीतयासाठी संगीतकारांची पहिली पसंती त्यांना असायची.
भावनेतला संयम: विरह गाताना आक्रोश नाही, आनंद गाताना उन्माद नाही. दुःखातही सभ्यता. हेच वैशिष्ट्य “रिमझिम झरती श्रावणधारा…”* ला अजरामर करतं.
गझलेची जाण: त्यांचे उर्दू उच्चारही स्वच्छ होते. पं.हृदयनाथ मंगेशकर म्हणायचे – *”दीदी-आशा नंतर मराठी गझल न्याय देऊ शकते ती फक्त सुमन.”*
*३. गाजलेली गाणी + संगीतकार*
**गाणे** **संगीतकार** **गीतकार** **खासियत**
●रिमझिम झरती श्रावणधारा** दशरथ पुजारी शांता शेळके भावगीताचा मानदंड. ६० वर्षे नॉनस्टॉप.
● शुक्रतारा मंद वारा** श्रीनिवास खळे शांता शेळके पहाटेची झुळूक. खळे-सुमन जुळलेली जोडी.
● केतकीच्या बनी तिथे नाचला गं मोर** सुधीर फडके ग. दि. माडगूळकर बाबुजींच्या संगीताला साजेसा सोज्वळ स्वर.
● जेथे सागरा धरणी मिळते** हृदयनाथ मंगेशकर कुसुमाग्रज कवितेची भव्यता + आवाजाची कोमलता.
●केव्हा तरी पहाटे उलटून रात गेली** हृदयनाथ मंगेशकर सुरेश भट मराठी गझलेचं सोनं. विरहातही शालीनता.
●मधुवंतीच्या सुरासुरातून** यशवंत देव शांता शेळके रागदारीवर आधारित भावगीत. क्लासिक.
●या चिमण्यांनो परत फिरा रे** यशवंत देव शांता शेळके बालगीत असून डोळे पाणावणारे.
●ना तुम हमें जानो – हिंदी** हेमंत कुमार गुलजार हिंदीतही ‘सुमन टच’ – हळवेपणा कायम.
—
●* संगीतकारांना का हव्याश्या वाटायच्या?
. *दशरथ पुजारी:* सुमन ताईंनी *सर्वात जास्त भावगीतं पुजारींकडेच गायली.* कारण दोघांची जात एक – *शुद्ध मराठी, हळवेपणा.*
*श्रीनिवास खळे:* “शब्द कळणं महत्त्वाचं. *सुमन प्रत्येक शब्द जगते.* माझी चाल तिला दिली की निवांत असतो.”
*सुधीर फडके:* “माझ्या चालीला *संस्कार* हवेत. ते सुमनच्या आवाजात आहेत.”
. *हृदयनाथ मंगेशकर:* “भाभींच्या गझला सुमन शिवाय कोणी गाऊ शकत नाही. *ती गाते तेव्हा गझल मराठी होते.*”. *यशवंत देव:* “भावगीत म्हणजे *सुमन कल्याणपूर*. दुसरं नाव सुचतच नाही.”
–‘
*●. आकडेवारीत सुमन ताई
– *७४०+ चित्रपट* – हिंदी-मराठी मिळून पार्श्वगायन
– *१४०+ युगल गीतं* – फक्त मोहम्मद रफी सोबत
– *२००+ अजरामर गाणी* – आजही रेडिओवर वाजतात
– *मराठीत ओळख:* *”भावगीत सम्राज्ञी”*. हिंदीत चित्रपटगीते गाजली तरी *मराठी मन सुमन ताईंशिवाय अपूर्ण.
*थोडक्यात काय तर लता-आशा युगात स्वतःचं स्थान निर्माण करणं सोपं नव्हतं. पण सुमन ताईंनी *स्पर्धा केली नाही तर स्वतःची वेगळी वाट निवडली.*
*चित्रपटगीतांचा झगमगाट सोडून भावगीतांचा मोगरा वेचला.* म्हणूनच आज ९०+ वयातही *”रिमझिम झरती” लागलं की श्रावण मनात उतरतो.*
आपणही पाऊस अनुभवतो.
या अशा गोड गायिकेस आदरपूर्वक शब्दांची शब्दांजली
—
