*कवि केशवसुत जयंती विशेष –
*नवकाव्याचे जनक केशवसुत*-प्रो. शीतल हरीश करदेकर
*७ ऑक्टोबर – मालगुंडच्या मातीतून मराठी कवितेत क्रांतीचा जन्म*
कृष्णाजी केशव दामले उर्फ केशवसुत (७ ऑक्टोबर १८६६ – ७ नोव्हेंबर १९०५) हे आधुनिक मराठी कवितेचे जनक. त्यांनी संतकाव्य, पंतकाव्याची बंधने मोडून कवितेला स्वच्छंद, मुक्त रूप दिले.
त्यांनी इंग्रजीतील ‘सॉनेट’ हा १४ ओळींचा प्रकार ‘सुनीत’ या नावाने मराठीत आणला आणि वर्डस्वर्थ, शेली, किट्स यांचा सौंदर्यवादी दृष्टीकोन पहिल्यांदा मराठीत आणला.
*त्यांच्या अजरामर कविता आणि मूळ ओळी:*
*१. तुतारी (१८९३):*
> एक तुतारी द्या मज आणुनि फुंकिन मी जी स्वप्राणाने
> भेदुनि टाकिन सगळी गगने दीर्घ जिच्या त्या किंकाळीने
क्रांतिकारक सामाजिक विचार ओजस्वीपणे व्यक्त करणारी कविता.
*२. नवा शिपाई (१८९८):*
अन्यायाविरुद्ध लढणाऱ्या नव्या पिढीचा उद्घोष. स्वातंत्र्य, समता, बंधुता ही त्यांच्या सामाजिक विचारसरणीची मुख्य तत्त्वे होती.
*३. आम्ही कोण? (१९०१):*
कवींचे समाजातील स्थान काय आहे, हे ठामपणे सांगणारी ही एक स्वाभिमानी रचना आहे. काव्यविषयक नवा दृष्टिकोन मांडणारी महत्त्वाची कविता.
> आम्ही कोण म्हणूनि काय पुससी? आम्ही असू लाडके देवाचे
> दिधले असे जग तये आम्हांस खेळावया;
> विश्वी या प्रतिभाबले विचरतो चोहीकडे लीलया,
*४. झपूर्झा (१८९३):*
ही त्यांची एक गूढ आणि निसर्गाच्या विलक्षण अनुभूतीवर आधारित अत्यंत लोकप्रिय कविता आहे. ही कविता भारतीय तत्त्वज्ञानातील सांख्य दर्शनातील पुरुष-प्रकृती सिद्धांत मांडते असे मानले जाते.
*५. साहित्यातील वारसा*
केशवसुतांच्या निधनानंतर त्यांच्या कवितांचा संग्रह प्रसिद्ध साहित्यिक *हरि नारायण आपटे यांनी १९१६ मध्ये प्रकाशित केला.* आधुनिक काळातील अनेक मोठे कवी जसे की बालकवी, बी, तांबे हे सर्व केशवसुतांना आपले गुरुस्थानी मानत आले आहेत. वि. स. खांडेकर यांनी त्यांच्या काव्यावर *केशवसुत: काव्य आणि कला* हे सुंदर पुस्तक लिहून त्यांच्या कार्याचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. त्यांच्या आठवणी प्रीत्यर्थ रत्नागिरीतील मालगुंड येथे एक भव्य केशवसुत स्मारक उभारण्यात आले असून, त्याचे उद्घाटन *१९९४ मध्ये कविवर्य कुसुमाग्रज यांच्या हस्ते* झाले होते.
*निष्कर्ष*
कवी केशवसुत केवळ शब्दांचे खेळ करणारे कवी नव्हते, तर ते युगप्रवर्तक द्रष्टे होते. त्यांनी मराठी कवितेला जुनाट विचारांच्या गर्तेतून बाहेर काढून मोकळा श्वास दिला. आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त, माणसाला माणसाशी जोडणाऱ्या आणि क्रांतीची मशाल पेटवणाऱ्या या थोर ‘नवकाव्याच्या जनकास’ कोटी कोटी प्रणाम!
*संदर्भ सूची :*
१. कृष्णाजी केशव दामले – विकिपीडिया (जीवनप्रवास, स्मारक व कवितांचा संदर्भ)
२. केशवसुत | विकीपीडिया एज्युकेशन / Vikaspedia (काव्यरचना काल, सुनीत छंद संदर्भ)
३. दैनिक प्रभात लेख आणि मराठी वर्ल्ड – कवी केशवसुत (वैचारिक पार्श्वभूमी व प्रमुख कविता)
४. मराठी विश्वकोश – काव्यप्रकार संदर्भ
—
