*मुंबईची जुनी रुग्णालये : वारसा मोठा, जबाबदारी त्याहून मोठी*
*रुग्णसेवा, औषधे, मनुष्यबळ, उपकरणे, स्वच्छता आणि उत्तरदायित्व यांचा रुग्णहितवादी आढावा*
माहिती संकलन व शब्दांकन :
✍️ *दिनेश शिंदे*
बी. कॉम., आयईएमबीए (युबीआय-युरोप)
*राष्ट्रीय सह समन्वयक* एवं
*प्रसार माध्यम समन्वयक*
*शिवसेना पक्ष*
मुंबई म्हणजे केवळ गगनचुंबी इमारती, वेगवान लोकल, समुद्रकिनारा आणि आर्थिक राजधानी नव्हे.
मुंबईच्या इतिहासात काही इमारती अशा आहेत, ज्यांच्या भिंतींनी शहराच्या शेकडो वर्षांच्या वेदना, आशा आणि उपचार पाहिले आहेत.
*मुंबईची जुनी सार्वजनिक रुग्णालये ही त्यापैकीच एक महत्त्वाची वारसा-स्थळे आहेत.*
आज त्याच रुग्णालयांच्या दारात रोज हजारो गरीब, मध्यमवर्गीय, स्थलांतरित, कामगार, महिला, ज्येष्ठ नागरिक आणि गंभीर आजारांनी त्रस्त रुग्ण उपचाराच्या आशेने येतात.
या रुग्णालयांची खरी किंमत त्यांच्या जुन्या वास्तूत नाही.
त्यांची खरी किंमत आहे: *“पैसे नसले तरी उपचार मिळतील” या सार्वजनिक विश्वासात.*
आणि म्हणूनच या रुग्णालयांकडे केवळ प्रशासकीय संस्था म्हणून नव्हे, तर मुंबईच्या सार्वजनिक आरोग्यव्यवस्थेची सामाजिक जबाबदारी म्हणून पाहिले पाहिजे.
*इतिहासाचा वारसा आणि आजची जबाबदारी*
मुंबईतील KEM Hospital 1926 मध्ये सुरू झाले. आज ते अंदाजे सुमारे 1,800 खाटांचे मोठे वैद्यकीय व शिक्षण केंद्र असून अधिकृत माहितीनुसार दरवर्षी सुमारे 18 लाख बाह्यरुग्ण आणि 85 हजार आंतररुग्णांवर उपचार केले जातात. संस्थेच्या माहितीनुसार अंदाजे सुमारे 390 staff physicians आणि 550 resident doctors येथे कार्यरत आहेत आणि उपचार प्रामुख्याने अत्यल्प किंवा जवळजवळ विनामूल्य स्वरूपात गरजू वर्गाला दिले जातात. (*King Edward Memorial Hospital*)
– *B. Y. L. Nair Charitable Hospital* ची परंपराही सार्वजनिक आरोग्यसेवेशी खोलवर जोडलेली आहे. BMCच्या माहितीनुसार Nair हे अंदाजे 1,800 खाटांचे tertiary medical centre असून विविध specialty आणि super-specialty सेवा येथे उपलब्ध आहेत. (*MyBMC*)
– *Lokmanya Tilak Municipal General Hospital* हे सायन येथील मोठे tertiary referral centre आहे. 2024च्या BMC कागदपत्रात त्याची क्षमता अंदाजे 1,900 खाटांची असल्याचे नमूद आहे. (*BMC*)
आणि *Kasturba Hospital for Infectious Diseases* : 1892 मध्ये सुरू झालेल्या या संस्थेचा इतिहास संसर्गजन्य रोगांविरुद्धच्या मुंबईच्या संघर्षाशी जोडलेला आहे. BMCच्या अधिकृत माहितीनुसार ते infectious diseasesसाठी समर्पित रुग्णालय आहे. (*BMC*)
या संस्थांच्या इतिहासाकडे पाहताना एक गोष्ट स्पष्ट होते:
*इमारती जुन्या असू शकतात; पण रुग्णांची गरज कधीच जुनी होत नाही.*
# *रुग्णसंख्या : यश की व्यवस्थेवरील प्रचंड ताण?*
BMCच्या 2025-26 अर्थसंकल्पानुसार तिच्या पाच Major Hospitals मध्ये दरवर्षी:
• 60 लाखांपेक्षा अधिक OPD रुग्ण,
• 2.5 लाखांपेक्षा अधिक IPD रुग्ण,
• 1.5 लाखांपेक्षा अधिक surgeries होतात.
याशिवाय *Peripheral Hospitals* मध्ये 42 लाखांपेक्षा जास्त OPD आणि 2.5 लाखांपेक्षा जास्त IPD रुग्ण येतात. (BMC)
हे आकडे दोन गोष्टी सांगतात.
पहिली :
*मुंबईच्या सार्वजनिक रुग्णालयांवर जनतेचा विश्वास अजूनही मोठा आहे.*
दुसरी :
*इतक्या मोठ्या रुग्णभारासाठी मनुष्यबळ, औषधे, उपकरणे, बेड, ICU, स्वच्छता आणि प्रशासनाची क्षमता त्याच वेगाने वाढली पाहिजे.*
रुग्णसंख्या वाढत असताना व्यवस्था तितकीच सक्षम झाली नाही, तर डॉक्टर आणि परिचारिकांवर ताण वाढतो आणि त्याचा परिणाम शेवटी रुग्णावर होतो.
म्हणून रुग्णसंख्या हा फक्त *“कामगिरीचा आकडा”* नसून *system capacity* चा *stress indicator* म्हणूनही पाहिला पाहिजे.
# *मोफत किंवा अत्यल्प खर्चातील उपचार : हीच सार्वजनिक आरोग्याची खरी कसोटी*
महापालिका रुग्णालयांची सर्वांत मोठी सामाजिक भूमिका म्हणजे आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल व्यक्तीला उपचार मिळणे.
KEM स्वतःच्या अधिकृत माहितीत आपल्या सेवांना *“virtually free of cost”* आणि मुख्यतः *underprivileged* वर्गासाठी असल्याचे नमूद करते. (*King Edward Memorial Hospital*)
मात्र “मोफत उपचार” याचा अर्थ केवळ डॉक्टरची फी न घेणे असा नसावा.
रुग्णाला:
• औषधे,
• रक्त,
• तपासण्या,
• ICU,
• शस्त्रक्रिया,
• implants,
• आवश्यक consumables,
• निदान चाचण्या
यासाठी बाहेर पैसे खर्च करावे लागत असतील, तर मोफत आरोग्यसेवेची संकल्पना अपुरी ठरते.
म्हणून प्रत्येक रुग्णालयाने दरमहा हा तपशील सार्वजनिक करावयास हवा असे वाटते :
👉 “एकूण रुग्णांपैकी किती रुग्णांना पूर्णपणे मोफत उपचार मिळाले आणि किती रुग्णांना बाहेरून औषध/तपासणी/उपकरणे घ्यावी लागली?”
हा प्रश्न अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
# *औषधांचा प्रश्न : “औषध उपलब्ध आहे” आणि “रुग्णाला वेळेवर मिळाले” यात फरक आहे*
BMCच्या 2025 Year Bookमध्ये KEMच्या pharmacy व्यवस्थेबाबत antibiotics, psychiatric आणि epileptic medicines स्वतंत्रपणे ठेवणे आणि त्यांची नोंद ठेवणे यांसारख्या NABH-oriented प्रक्रियांचा उल्लेख आहे. औषधांच्या योग्य तापमानासाठी काही विभागांमध्ये air-conditioningची व्यवस्था करण्यात आल्याचेही नमूद आहे. (*BMC*)
ही चांगली बाब आहे.
पण रुग्णहिताच्या दृष्टीने पुढचा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे:
*“रुग्णाला डॉक्टरांनी लिहिलेले औषध त्याच दिवशी रुग्णालयाच्या pharmacyत मिळाले का?”*
यासाठी प्रत्येक मोठ्या रुग्णालयाने सार्वजनिक dashboardवर दाखवायले हवेय :
• essential medicines availability %
• stock-out दिवस
• high-cost drug availability
• antibiotics availability
• cancer drugs availability
• emergency medicines availability
• औषध खरेदीची किंमत
• expired/rejected medicines
• returned medicines
विशेषतः:
*“औषध उपलब्ध नाही, बाहेरून घ्या”*
हा संदेश गरीब रुग्णासाठी उपचारातील सर्वात मोठा अडथळा बनू शकतो.
# *डॉक्टर आहेत; पण प्रत्यक्ष dutyवर किती?*
मोठ्या सार्वजनिक रुग्णालयांचे आणखी एक आव्हान म्हणजे sanctioned posts आणि actual working strength.
उदाहरणार्थ, KEM मध्ये अंदाजे सुमारे 390 staff physicians आणि 550 resident doctors असल्याची अधिकृत माहिती आहे. (*King Edward Memorial Hospital*)
परंतु प्रशासनाने फक्त *sanctioned strength* सांगणे पुरेसे नाही.
दररोजच्या स्तरावर खालील माहिती उपलब्ध असली पाहिजे:
Sanctioned posts
→ Filled posts
→ Vacant posts
→ Actual attendance
→ Leave
→ Deputation
→ Contractual staff
→ Night-duty availability
कारण रुग्णाला “एकूण किती डॉक्टर आहेत?” यापेक्षा:
*“आज माझ्यावर उपचार करण्यासाठी प्रत्यक्ष किती डॉक्टर उपलब्ध आहेत?”*
हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे.
# *परिचारिका : रुग्णसेवेचा शांत आधारस्तंभ*
रुग्णालयातील डॉक्टर उपचाराचा निर्णय घेतात; पण रुग्णाच्या दैनंदिन काळजीत परिचारिकांची भूमिका अत्यंत मोठी असते.
रुग्णाची:
• औषधे,
• vital signs,
• injection,
• dressing,
• catheter care,
• ICU monitoring,
• postoperative care,
• patient education
यात *nursing staff* सतत कार्यरत असतो.
म्हणून *nursing shortage* कडे केवळ कर्मचारी व्यवस्थापन म्हणून पाहता कामा नये.
*Nurse-to-patient ratio हा patient safety indicator मानला पाहिजे.*
विशेषतः:
• ICU
• NICU
• emergency
• burns
• infectious disease
• postoperative wards
यामध्ये *staffing adequacy* स्वतंत्रपणे मोजली पाहिजे.
# *उपकरणे : मशीन खरेदी करणे म्हणजे सुविधा निर्माण करणे नाही*
आज महापालिका रुग्णालयांत CT, MRI, PET-CT, dialysis, ventilator, ultrasound, cath-lab, surgical systems अशा अनेक आधुनिक उपकरणांची आवश्यकता आहे.
KEM मध्ये cardiac surgery साठी नव्या cardiopulmonary bypass machine आणि trans-esophageal echocardiography machine सह CVTS operation theatre complex चे नूतनीकरण 2025 मध्ये झाल्याची अधिकृत annual report मध्ये नोंद आहे. (*King Edward Memorial Hospital*)
ही सकारात्मक बाब आहे.
पण खरी कसोटी आहे:
*मशीन उपलब्ध आहे का?*
*आणि उपलब्ध असल्यास ते किती वेळ कार्यरत आहे?*
म्हणून प्रत्येक मोठ्या रुग्णालयासाठी:
*Equipment Uptime Register*
सुद्धा सार्वजनिक केला पाहिजे.
उदा.
*उपकरणांची उपलब्धता, त्यांचा प्रत्यक्ष वापर, ते बंद राहिलेले दिवस, त्याचे कारण व AMC स्थिती*
– CT Scan
– MRI
– Ventilator
– Dialysis
– X-Ray
उदा. ₹2 कोटींचे मशीन खरेदी करून ते सहा महिने बंद असेल तर ते asset नसून सार्वजनिक पैशाचा अडकलेला खर्च आहे.
# *“दुरुस्ती” आणि “दुरावस्था” यामधील प्रशासनिक फरक*
जुनी रुग्णालये असल्यामुळे इमारतींचे maintenance हा सततचा प्रश्न आहे.
BMC च्या जुन्या नोंदींमध्ये lifts ची replacement, hospital equipment आणि infrastructure upgradesसाठी मोठ्या प्रमाणावर कामे झाल्याचे दिसते. उदाहरणार्थ, Nair आणि इतर रुग्णालयांमध्ये lifts बदलण्याची कामे नोंदली गेली आहेत. (*MyBMC*)
म्हणून:
*“इमारत जुनी आहे”*
हे खराब व्यवस्थापनाचे कायमस्वरूपी कारण होऊ शकत नाही.
*Heritage building* असली तरी:
• electrical safety
• fire safety
• lifts
• plumbing
• drainage
• ventilation
• toilets
• ramps
• patient transport
• infection control
या मूलभूत गोष्टी आधुनिक असायलाच हव्यात.
# *Kasturba : इतिहासातून आधुनिक संसर्गजन्य रोग व्यवस्थापनापर्यंत*
Kasturba Hospital चा इतिहास विशेष आहे.
1892 मध्ये स्थापन झालेल्या या संस्थेने plague, smallpox पासून COVID-19पर्यंत अनेक संसर्गजन्य संकटांचा सामना केला आहे. (*BMC*)
आज BMC च्या नोंदीनुसार येथे:
• 25-bed burns ward,
• 20-bed ICU,
• ventilators,
• PCR laboratory,
• 10-bed negative-pressure isolation ward,
• तीन oxygen generation plants,
• hyperbaric oxygen therapy,
• TB laboratory
अशा सुविधा आहेत. (*BMC*)
ही परिवर्तनाची चांगली उदाहरणे आहेत.
म्हणजे जुनी इमारत असली तरी वैद्यकीय क्षमता आधुनिक करता येते.
परंतु त्यासाठी सततची *capital maintenance + infection-control audit + equipment uptime* आवश्यक आहे.
# *मृत्यूचे प्रमाण : सर्वांत संवेदनशील पण सर्वांत आवश्यक प्रश्न*
रुग्णालयातील मृत्यूची संख्या पाहून रुग्णालय चांगले किंवा वाईट ठरवणे धोकादायक आहे.
कारण:
कर्करोग, *ICU, trauma, septic shock* आणि अतिगंभीर रुग्णांचे प्रमाण वेगवेगळे असते.
उदाहरणार्थ KEM च्या Medicine Department मध्ये 2021-22 मध्ये 29,574 admissions आणि 3,205 deaths नोंदले गेले होते. (*King Edward Memorial Hospital*)
*हा आकडा पाहून “मृत्यूचे प्रमाण 10.8% आहे म्हणून रुग्णालय खराब” असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरेल.*
*त्याऐवजी असे पाहिले पाहिजे:*
• age-adjusted mortality
• diagnosis-wise mortality
• ICU mortality
• emergency mortality
• postoperative mortality
• maternal mortality
• neonatal mortality
• 30-day mortality
• avoidable mortality
• infection-related mortality
विशेषतः:
*“Avoidable Death Review”*
ही व्यवस्था असावी.
👉 प्रत्येक गंभीर/अचानक मृत्यूच्या प्रकरणाचे स्वतंत्र clinical audit:
👉 वेळेवर admission मिळाले का?
👉 योग्य औषध मिळाले का?
👉 specialist वेळेवर आला का?
👉 ICU bed उपलब्ध होते का?
आवश्यक मशीन चालू होते का?
infection control झाले होते का?
यातूनच वास्तविक सुधारणा होऊ शकते.
# *रुग्णालयातील मृत्यू आणि शहरातील मृत्यूदर वेगळे आहेत*
BMC च्या Environment Status Report 2024-25 नुसार मुंबईचा 2024 चा crude death rate 7.19 प्रति 1,000 लोकसंख्या आणि maternal mortality rate 59.52 प्रति 100,000 live births होता. (*R3 App*)
हे शहराचे population-level indicators आहेत.
ते एखाद्या विशिष्ट रुग्णालयाच्या mortality rateशी थेट तुलना करता येत नाहीत.
म्हणून सार्वजनिक चर्चेत ही दोन आकडेवारी मिसळू नये.
# *स्वच्छता : रुग्णालयाच्या उपचाराचा पहिला भाग*
रुग्णालय स्वच्छ असणे हा सौंदर्याचा विषय नाही.
तो infection controlचा विषय आहे.
स्वच्छतेचे मूल्यमापन केवळ “फरशी स्वच्छ आहे का?” यावर न करता:
• toilets
• handwashing stations
• hand rub availability
• ward cleaning frequency
• biomedical spills
• linen management
• pest control
• ventilation
• isolation protocol
• kitchen hygiene
• drinking water
• surgical area cleanliness
या सर्वांवर झाले पाहिजे.
रुग्णालयातील संसर्ग वाढला तर महागडी औषधे आणि अत्याधुनिक उपकरणेही अपुरी पडतात.
# *Biomedical Waste : अदृश्य पण गंभीर जबाबदारी*
BMC च्या Environment Status Report 2024-25 नुसार Bio-Medical Waste Management Rules, 2016 अंतर्गत BMC च्या रुग्णालयांना biomedical waste चे segregation, packing, transportation, storage, treatment आणि disposal सुरक्षित पद्धतीने करण्याची जबाबदारी आहे. BMC स्वतःच्या रुग्णालयांबाबत “Occupier/Generator” म्हणून ही जबाबदारी स्वीकारते. (*BMC*)
म्हणून प्रत्येक मोठ्या रुग्णालयात:
*Yellow / Red / White / Blue segregation*
योग्य पद्धतीने होते का?
हे दररोज तपासले पाहिजे.
तसेच:
• waste generation
• collection time
• storage time
• transporter
• treatment facility
• final disposal
• needle/sharps injuries
• segregation errors
याचा *digital audit trail* असावा.
# *Biomedical wasteची खरी पारदर्शकता कशी येईल?*
प्रत्येक रुग्णालयासाठी महिन्याला dashboard:
एकूण biomedical waste → किती kg
त्यापैकी:
• Yellow
• Red
• White
• Blue
किती?
किती waste बाहेर पाठवला?
कोणत्या authorised facility कडे ?
किती वेळात ?
कोणते deviations झाले ?
कारण:
रुग्णालयात निर्माण होणारा कचरा हा रुग्णालयाच्या भिंतीबाहेरही सार्वजनिक आरोग्याचा प्रश्न असतो.
# *प्रशासन : डॉक्टर चांगले असणे पुरेसे नाही*
रुग्णालयाचे यश फक्त डॉक्टरांच्या गुणवत्तेवर ठरत नाही.
एका मोठ्या रुग्णालयामागे:
• Dean
• Medical Superintendent
• Nursing administration
• Pharmacy
• Purchase
• Engineering
• Biomedical engineering
• Housekeeping
• Security
• Finance
• HR
• IT
• Infection control
अशा अनेक विभागांचे काम असते.
एक विभाग चुकला तर त्याचा परिणाम रुग्णावर होतो.
म्हणून *Hospital Performance Scorecard* आवश्यक आहे.
# *प्रत्येक रुग्णालयासाठी सार्वजनिक KPI*
दर महिन्याला खालील माहिती वेबसाइटवर उपलब्ध असावी:
Patient Care
• OPD
• IPD
• Emergency
• Surgeries
• ICU admissions
• Average waiting time
Medicines
• Essential drug availability
• Stock-outs
• Expired drugs
Human Resources
• Doctor vacancy
• Nurse vacancy
• Technician vacancy
• Actual attendance
Equipment
• Total equipment
• Functional %
• Non-functional %
• Average downtime
Patient Safety
• Hospital-acquired infections
• medication errors
• falls
• adverse events
• surgical complications
Mortality
• Overall
• ICU
• emergency
• surgery
• maternal
• neonatal
• diagnosis-specific
Cleanliness
• Infection-control score
• sanitation audit
Grievance
• complaints received
• resolved
• pending
• average resolution time
# *रुग्णाची तक्रार : “व्यवस्था” विरुद्ध “माणूस”*
रुग्णालयात तक्रार करण्यासाठी रुग्णाला अनेकदा कोणाकडे जावे हेच कळत नाही.
म्हणून प्रत्येक रुग्णालयात:
Patient Rights & Grievance Desk
२४ तास उपलब्ध असावा.
तक्रारींना तीन पातळ्या:
Level 1
Ward-level resolution — 24 तास
Level 2
Hospital administration — 72 तास
Level 3
Central BMC Health Authority — 7 दिवस
आणि प्रत्येक तक्रारीला:
Complaint Number + Tracking + Closure Report
असावा.
# *डॉक्टर आणि कर्मचाऱ्यांवर अन्याय होऊ नये; पण रुग्णावरही अन्याय होऊ नये*
उत्तरदायित्व म्हणजे केवळ डॉक्टरांवर कारवाई करणे नव्हे.
चांगल्या व्यवस्थेत:
Good performance → recognition
Negligence → investigation
Deliberate misconduct → disciplinary action
System failure → administrative correction
अशी चार वेगळी पातळी असली पाहिजे.
रुग्णालयातील प्रत्येक चूक *“doctor negligence”* म्हणून मांडणेही चुकीचे आहे.
कधी समस्या असते:
• staff shortage,
• faulty equipment,
• unavailable medicine,
• delayed procurement,
• overcrowding,
• referral delay,
• infrastructure failure.
म्हणून *individual accountability + system accountability* दोन्ही आवश्यक आहेत.
# *कंत्राटी मनुष्यबळ : गुणवत्ता आणि सातत्याचा प्रश्न*
BMC च्या 2025-26 आणि 2026 मधील विविध सूचनांमध्ये Major Hospitals, Kasturba आणि इतर संस्थांमध्ये contractual doctors, consultants, house officers, registrars आणि इतर पदे भरण्याच्या जाहिराती दिसतात. (*MyBMC*)
कंत्राटी कर्मचारी आवश्यकतेनुसार उपयोगी ठरू शकतात.
परंतु सतत contractual staffingवर अवलंबून राहिल्यास:
• continuity of care
• institutional memory
• training
• accountability
• retention
यावर परिणाम होऊ शकतो.
म्हणून:
किती कर्मचारी permanent?
किती contractual?
किती outsourced?
ही माहिती सार्वजनिक असावी.
# *आधुनिकता म्हणजे फक्त नवी इमारत नव्हे*
BMC च्या 2025-26 अर्थसंकल्पात Nair मध्ये dedicated oncology आणि emergency building, KEM/Nair/LTMGमध्ये dialysis beds आणि IVF services, तसेच LTMG redevelopment सारख्या कामांचा उल्लेख आहे. (*BMC*)
ही सकारात्मक दिशा आहे.
परंतु रुग्णालयाचा विकास असा असावा:
*Building + Equipment + Staff + Medicines + Maintenance + Digital Systems + Patient Rights*
यापैकी एक घटक कमी पडला तर संपूर्ण यंत्रणा अपुरी राहते.
# *“मोठे रुग्णालय” आणि “चांगले रुग्णालय” एकच गोष्ट नाही*
एखाद्या रुग्णालयाकडे:
• 2,000 beds
• 1,000 doctors
• मोठी इमारत
• महागडी मशीन
असली तरी रुग्णाला:
तासनतास registration साठी थांबावे लागले, औषध बाहेरून घ्यावे लागले, मशीन बंद होती आणि specialist उपलब्ध नव्हत
तर रुग्णाच्या दृष्टीने ती सेवा अपुरी आहे.
म्हणून पुढील काळात *BMC ने Bed Capacity ऐवजी Patient Outcome* केंद्रस्थानी ठेवणे आवश्यक आहे.
# *रुग्णालयाच्या कामगिरीचे नवे सूत्र*
जुन्या पद्धतीचे सूत्र:
किती beds?
किती doctors?
किती buildings?
*नव्या पद्धतीचे सूत्र:*
– किती रुग्ण बरे झाले?
– किती वेळात उपचार मिळाला?
– किती औषधे उपलब्ध होती?
– किती उपकरणे चालू होती?
– किती टाळता येणारे मृत्यू झाले?
– रुग्ण किती समाधानी होता?
हीच खरी *public healthcare accountability.*
# *रुग्णहितासाठी “Mumbai Municipal Hospital Health Dashboard” आवश्यक*
या बाबतीत एक ठोस सूचना अशी आहे की, *BMC* ने सर्व प्रमुख रुग्णालयांसाठी एकच सार्वजनिक *dashboard* तयार करावा.
त्यात प्रत्येक महिन्याला:
@ रुग्णसंख्या
@ बेड occupancy
@ waiting time
@ औषध उपलब्धता
@ डॉक्टर vacancy
@ nurse vacancy
@ equipment uptime
@ infection rate
@ mortality indicators
@ biomedical waste
@ complaints
@ expenditure
यांची माहिती असावी.
ही माहिती सामान्य नागरिकाला समजेल अशा भाषेत:
*मराठी + हिंदी + इंग्रजी*
या तीन भाषांत उपलब्ध असावी.
# *“Zero Stock-Out” धोरण*
जीवनावश्यक औषधांसाठी
Zero Stock-Out Policy
असावी.
पण त्यासाठी:
• central procurement
• demand forecasting
• buffer stock
• digital inventory
• expiry monitoring
• inter-hospital transfer
ही प्रणाली मजबूत करावी.
*एका रुग्णालयात औषध उपलब्ध नसताना दुसऱ्या BMC रुग्णालयात ते उपलब्ध असेल तर रुग्णाला बाजारात पाठवण्याऐवजी municipal hospital-to-hospital inventory transfer करता येईल.*
# *Equipment Bank*
BMC कडे महागडी उपकरणे विविध रुग्णालयांत विखुरलेली आहेत.
म्हणून:
👉 *Municipal Biomedical Equipment Bank*👈
स्थापन करता येईल.
उपकरण खराब झाले तर:
• repair SLA
• standby equipment
• inter-hospital transfer
• AMC performance
• vendor penalty
या व्यवस्था असाव्यात.
*मशीन खराब पडणे ही अपरिहार्यता नाही; ती व्यवस्थापनाची मोजता येणारी घटना आहे.*
# *मृत्यूचा आकडा लपवू नका; त्याचे कारण समजून घ्यायला पाहिजे*
रुग्णालय प्रशासनाने mortality data लपवण्याऐवजी त्याचे clinical interpretation करावे.
उदाहरणार्थ:
100 ICU deaths
हा एकटा आकडा निरर्थक आहे.
पण:
100 ICU deaths
→ 60 septic shock
→ 20 trauma
→ 10 cardiac arrest
→ 5 postoperative complications
→ 5 other
अशी माहिती मिळाल्यास सुधारणा कुठे करायची हे समजते.
त्याहून महत्त्वाचे:
किती deaths preventable होते?
हा प्रश्न विचारला पाहिजे
# *स्वच्छता आणि संसर्ग नियंत्रणासाठी स्वतंत्र audit*
दर महिन्याला independent infection-control audit व्हावा.
Auditमध्ये:
• OT
• ICU
• wards
• toilets
• pharmacy
• laboratory
• kitchen
• laundry
• biomedical waste
यांचा समावेश असावा.
Audit score सार्वजनिक करावा.
खराब score असल्यास:
Corrective Action Plan + deadline + responsible officer
सार्वजनिक असावा.
# *प्रशासनातील सर्वांत मोठा बदल : “जबाबदार अधिकारी” स्पष्ट करायला पाहिजे*
एखाद्या रुग्णालयात:
MRI सहा महिने बंद आहे.
प्रश्न:
जबाबदार कोण?
उत्तर:
“प्रशासन.”
हे पुरेसे नाही.
सिस्टममध्ये:
*User Department → Biomedical Engineer → Medical Superintendent → Dean → Central Procurement*
अशी *responsibility chain* स्पष्ट असावी.
प्रत्येक *critical failure* साठी:
*Owner + Deadline + Escalation*
असावे.
# *सार्वजनिक पैशाचा प्रत्येक रुपया रुग्णापर्यंत पोहोचला पाहिजे*
महापालिका रुग्णालयांवर खर्च होणारा पैसा हा नागरिकांचा पैसा आहे.
त्यामुळे:
• औषध खरेदी
• उपकरणे
• AMC
• housekeeping
• security
• food
• laundry
• repairs
• civil works
यांची procurement transparency आवश्यक
प्रत्येक मोठ्या procurementसाठी:
Estimated cost
→ Tendered cost
→ Final cost
→ Vendor
→ Warranty
→ AMC
→ Performance
ही माहिती सार्वजनिक असावी.
# *रुग्णाला सन्मानाने वागणूक मिळणे हा उपचाराचाच भाग*
गरीब रुग्ण म्हणजे कमी दर्जाचा रुग्ण नाही.
त्याला:
• माहिती मिळण्याचा अधिकार,
• उपचार समजण्याचा अधिकार,
• खर्च समजण्याचा अधिकार,
• consentचा अधिकार,
• नातेवाईकांशी संवादाचा अधिकार,
• तक्रार करण्याचा अधिकार,
• discharge summary मिळण्याचा अधिकार
आहे.
गरीब रुग्णाला मोफत उपचार मिळणे पुरेसे नाही; त्याला सन्मानाने उपचार मिळणेही आवश्यक आहे.
# *या रुग्णालयांचा वारसा जपायचा असेल तर*
*Kasturba* सारख्या संस्थांची वास्तू स्वतःमध्ये इतिहास आहे.
पण *heritage conservation* च्या नावाखाली:
👉 जुने plumbing, जुनी electrical व्यवस्था, अपुरी ventilation, अरुंद patient movement किंवा unsafe infrastructure
सहन करता कामा नये.
*वारसा जपावा; पण रुग्णाला संग्रहालयात उपचार देऊ नका.*
ही भूमिका अत्यंत स्पष्ट असली पाहिजे.
# पुढील पाच वर्षांसाठी *“Patient First – Municipal Hospital Mission”*
मुंबईतील प्रमुख महापालिका रुग्णालयांसाठी पुढील पाच उद्दिष्टे निश्चित करता येतील:
👉 *औषध*
Essential medicines zero stock-out
– *उपकरणे*
Critical equipment 95%+ uptime
– *मनुष्यबळ*
Critical departments मध्ये sanctioned posts ची उच्च भरती व प्रत्यक्ष attendance monitoring
– *रुग्ण सुरक्षा*
Preventable adverse events आणि hospital-acquired infectionsमध्ये सातत्याने घट
– *पारदर्शकता*
Monthly public hospital dashboard
– *रुग्णालय प्रशासनासाठी “चार प्रश्न”*
प्रत्येक Dean/Medical Superintendent ला महिन्याला चार प्रश्न विचारले गेले पाहिजेत:
प्रश्न १
या महिन्यात किती रुग्ण आले?
प्रश्न २
त्यांना किती वेळात सेवा मिळाली?
प्रश्न ३
किती औषधे/उपकरणे उपलब्ध नव्हती?
प्रश्न ४
रुग्णांच्या दृष्टीने या महिन्यात काय सुधारले?
यातून प्रशासनाचा दृष्टिकोन *“फाइल पूर्ण झाली”* पासून *“रुग्णाचे काम पूर्ण झाले”* असा बदलेल.
👉 *सकारात्मक बाजूही तितकीच महत्त्वाची*
या व्यवस्थेवर कोणतीही टीका करताना तिची मोठी कामगिरी विसरता कामा नये.
KEM सारख्या संस्थांमध्ये advanced cardiac surgery, rare-disease care, intensive care आणि विविध super-specialty services उपलब्ध आहेत. KEMच्या 2025 annual reportमध्ये विविध विभागांना मिळालेल्या equipment donations, नवीन cardiac equipment आणि non-affording patientsना charitable support मिळाल्याची उदाहरणे आहेत. 
Kasturbaमध्ये infectious-disease surveillance, PCR diagnostics, negative-pressure isolation आणि oxygen generationसारख्या क्षमता आहेत. 
म्हणून या रुग्णालयांचे चित्र केवळ “दुरावस्था” असे रंगवणेही वस्तुस्थितीला न्याय देणार नाही.
समस्या आहेत; पण क्षमता देखील प्रचंड आहे.
*आता गरज आहे ती या क्षमतेला अधिक कार्यक्षम, पारदर्शक आणि रुग्णकेंद्रित करण्याची.*
निष्कर्ष : *इमारतींचा नव्हे, विश्वासाचा प्रश्न*
मुंबईची जुनी महापालिका रुग्णालये ही शहराच्या सार्वजनिक जीवनाची अमूल्य संपत्ती आहेत.
त्यांच्या भिंतींवर इतिहास आहे.
त्यांच्या वॉर्डमध्ये वर्तमान आहे.
आणि त्यांच्या OPDच्या रांगेत मुंबईचे भविष्य उभे आहे.
म्हणून प्रश्न केवळ असा नसावा की:
“रुग्णालय किती मोठे आहे?”
प्रश्न असा असावा:
“रुग्णाला वेळेवर उपचार मिळाला का?”
“औषध मिळाले का?”
“डॉक्टर उपलब्ध होता का?”
“नर्स पुरेशी होती का?”
“मशीन चालू होते का?”
“रुग्णालय स्वच्छ होते का?”
“मृत्यू झाला तर त्याचे कारण तपासले का?”
“कचरा सुरक्षितपणे नष्ट झाला का?”
“रुग्णाची तक्रार ऐकली का?”
आणि सर्वांत महत्त्वाचे:
“रुग्ण गरीब असो वा श्रीमंत, त्याच्याशी माणूस म्हणून वागले का?”
याचे उत्तर “होय” असेल तरच सार्वजनिक आरोग्यव्यवस्था यशस्वी म्हणता येईल.
मुंबईच्या महापालिका रुग्णालयांचा वारसा केवळ ब्रिटिशकालीन वास्तूंमध्ये नाही.
तो वारसा आहे :
*गरिबाला उपचार देण्याचा,*
*असहाय्याला आधार देण्याचा,*
*महामारीत पुढे उभे राहण्याचा,*
*आणि पैशाअभावी कोणाचाही जीव धोक्यात येऊ न देण्याचा.*
हा वारसा जपायचा असेल तर केवळ नवीन इमारती बांधणे पुरेसे नाही.
*औषधांची उपलब्धता हवी.*
*कुशल डॉक्टर हवेत.*
*पुरेशा परिचारिका हव्यात.*
*चालू उपकरणे हवीत.*
*स्वच्छ वॉर्ड हवेत.*
*सुरक्षित biomedical-waste व्यवस्था हवी.*
*मृत्यूंचे प्रामाणिक clinical audit हवे.*
आणि सर्वांत महत्त्वाचे 👉 *उत्तरदायी प्रशासन हवे.*
रुग्णालयाच्या दारावर एकच वाक्य असावे:
*“येथे उपचार हा उपकार नाही; तो रुग्णाचा अधिकार आहे.”*
आणि प्रशासनाच्या टेबलावर एकच ध्येय असावे:
*“प्रत्येक निर्णयाच्या केंद्रस्थानी रुग्ण.”*
मुंबई बदलत आहे.
तंत्रज्ञान बदलत आहे.
रोगांचे स्वरूप बदलत आहे.
आरोग्यसेवेची साधने बदलत आहेत.
पण एक गोष्ट बदलता कामा नये:
*मुंबईच्या सार्वजनिक रुग्णालयातील रुग्णाला मिळणारी माणुसकी.*
कारण भव्य रुग्णालय शहराची ताकद दाखवते;
पण त्या रुग्णालयात गरीब रुग्णाला सन्मानाने मिळालेला उपचार,
हे शहराच्या माणुसकीचे खरे मोजमाप असते.
( वरील माहितीचे स्रोत व संदर्भ)
• BMC 2025-26 Budget Speech — Major Hospitals मधील रुग्णभार, surgeries आणि आरोग्यविषयक विकासकामे. 
• BMC Citizen Health Portal : मुंबईतील municipal healthcare network व वार्षिक patient volumes. 
KEM :
Hospital — अधिकृत संस्थात्मक माहिती, bed strength, doctors आणि patient volumes. 
• KEM Annual Report 2025 — equipment, donations, cardiac आणि patient-care initiatives. 
• BMC Environment Status Report 2024-25 — biomedical waste requirements, mortality indicators आणि Kasturba facilities. 
• BMC Kasturba Hospital RTI Manual — रुग्णालयाचा इतिहास व infectious-disease role. 
• Maharashtra State Gazetteers — जुन्या मुंबईतील प्रमुख municipal hospitalsचा ऐतिहासिक संदर्भ.
Shivsena – शिवसेना Eknath Shinde – एकनाथ संभाजी शिंदे Dr Shrikant Eknath Shinde MyBmc
