*वृषाली मगदूम: शापाला उःशाप करणाऱ्या लढाऊ प्राध्यापिका*
– -शीतल हरीश करदेकर
नवी मुंबईतील कचरा वेचणाऱ्या १,००० स्त्रियांना सन्मानाने जगायला शिकवणं, बलात्काराला बळी पडलेल्या मुलींना न्याय मिळवून देणं, स्टिंग ऑपरेशन करून मुलींची गर्भातच हत्या करणारी सोनोग्राफी केंद्रं बंद पाडणं… हे सगळं गेली ३० वर्षे एकच महिला करते आहे. त्यांचं नाव प्रा. वृषाली मगदूम. त्यांच्या या कामाची दखल घेऊन त्यांना *अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत.*
*शिक्षिका ते समाजसेविका*
वृषालीताई मूळच्या कोरेगावच्या. वडील स्वातंत्र्यसैनिक आणि नास्तिक. त्यामुळे लहानपणापासूनच ‘समानता’ हा त्यांचा श्वास बनला. कॉलेजात इंग्रजी साहित्याच्या प्राध्यापिका झाल्या. विद्यार्थ्यांची आवडती मॅडम. २०११ ला सेवानिवृत्त झाल्या आणि नोकरीचा पगार थांबला, पण समाजसेवेचा प्रवास जोमाने सुरू झाला.
त्यांचे पती प्रा. डॉ. अजित मगदूम. दोघांनी मिळून ‘सत्यशोध’ संस्था काढली. ३५ अंध मुलांना सामान्य शाळेत शिकवून स्वतःच्या पायावर उभं केलं.
● वृषालीताई ‘स्त्री-मुक्ती संघटने’च्या नवी मुंबईतील प्रमुख आहेत. त्यांचं काम ५ प्रकारचं आहे.
● *कचरावेचक स्त्रियांसाठी:*
ओळखपत्रापासून शिक्षणापर्यंत,
नवी मुंबईतील ११ झोपडपट्ट्यांमधील १,००० स्त्रिया एकत्र आणल्या. मराठवाड्यातून आलेल्या, कचरा वेचून पोट भरणाऱ्या या स्त्रियांना महापालिकेचं ओळखपत्र मिळवून दिलं. रेशन कार्डसाठी लढल्या. आज ७० महिला इमारतींमधील सुका-ओला कचरा वेगळा करतात, खत बनवतात. त्यांचे बचतगट आहेत. डम्पिंगवर जाणं कमी झालंय.
● वृषालीताई सांगतात, *”या कामाला नियमांचा आधारही नाही त्यामुळे न्यायाचा संघर्ष खूप थकवणारा आहे.”* उच्चवर्णीय आणि एसीमध्ये बसणाऱ्या अधिकाऱ्यांना त्यांच्या दुःखाची दाहकता समजत नाही, ही खंत त्या व्यक्त करतात.
● *शैक्षणिक क्रांती:* मुंबईतील ११ कचरा वेचक महिलांना दहावीची परीक्षा देता यावी यासाठी ‘स्त्री मुक्ती’ संघटनेने मोफत मार्गदर्शन वर्ग, वह्या-पुस्तके, परीक्षा फीची सोय केली. गणित-इंग्रजीच्या अडचणी दूर केल्या. परीक्षेच्या २ महिने आधी महिलांना अभ्यासासाठी भरपगारी रजा दिली. या महिलांनी दहावी पास केली. प्रा. डॉ. अजित मगदूम आणि प्रा. वृषाली मगदूम यांच्या उपस्थितीत त्यांचा सत्कार झाला.
● *बदल:* या महिलांची मुलं शिकताहेत. खेळू लोंढे अभियंता झाला, समाधान गायकवाड हॉटेल मॅनेजमेंट करतो, मनीषा दांडगे पदवीधर होऊन समाजकार्य करते.
● *बलात्कारित मुलींसाठी:*
पोलिस, रुग्णालयं मदत करत नाहीत. वृषालीताई कधी भांडून, कधी कायद्याचा आधार घेऊन मुलींना न्याय मिळवून देतात. त्यांच्या आरोग्याची, बाळाची, नोकरीची सोय करतात.
● कामाच्या ठिकाणी छळ थांबवण्यासाठी:*
सिडको, महापालिका, स्टेट बँक, CISF इथल्या ‘विशाखा समिती’त त्या सदस्य आहेत. गेल्या काही वर्षांत ५० केसेस निकाली काढल्यात. दोषी पुरुषांची बदली झाली, काहींना नोकरीवरून काढलं.
● *मुलींची गर्भात हत्या थांबवण्यासाठी:*
राज्य शासनाच्या समितीत काम करतात. सोनोग्राफी केंद्रांवर छापे मारतात. एकदा तर ‘बनावट आई’ बनून स्टिंग ऑपरेशन केलं आणि एक केंद्र कायमचं बंद पाडलं.
● *कौटुंबिक हिंसाचार थांबवण्यासाठी*
मारहाण सहन करणाऱ्या स्त्रियांना आधार देतात, कायद्याने मदत करतात, स्वतःच्या पायावर उभं करतात.
*लेखणी आणि चळवळ*
वृषालीताईंची ११ पुस्तकं प्रकाशित झाली आहेत. पीडित कचरा वेचक महिलांच्या थक्क करणाऱ्या कथा त्यांनी लिहिल्या आहेत. त्या पहाटे ४ वाजता उठून लिहितात. दिवसभर झोपडपट्टी, पोलीस स्टेशन, कोर्टात धावपळ करतात.
*”स्त्री चळवळ ५० वर्षांनंतर कुठे पोहोचली? काय कमावलं, काय गमावलं?”* याचा धांडोळा ‘स्त्रीमुक्ती परिषदे’च्या माध्यमातून त्या घेत आहेत. महाराष्ट्रात जिल्हावार एकल महिलांच्या प्रश्नावर कार्यशाळा घेतल्या जाताहेत.
*शापाकडून उःशापाकडे*
वृषालीताई म्हणतात, “आपल्या देशाला शाप आहे गरिबीचा, जातीभेदाचा, स्त्री-पुरुष असमानतेचा. त्यातूनच दारू, बालविवाह, लैंगिक शोषण, बेरोजगारी येतात.” पण त्या स्वतः ३० वर्षे या शापाला ‘उःशाप’ बनवण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
*त्यांचं काम सांगतं की एका स्त्रीने ठरवलं तर हजारो आयुष्य बदलू शकते. वृषाली मगदूम यांची लढाई हीच आजच्या काळाची गरज आहे.*
—
_संपर्क: वृषाली मगदूम_
_ई-मेल: vamagdum@gmail.com | फोन: ९३२२२५५३९०_
