*हृदय संंवेदनांना सूरांचं कवच देणारा शब्दप्रभू*
*गुलजार: ९३व्या वर्षात पदार्पण*
*- शीतल हरीश करदेकर | MaiMedia24 विशेष*
गुलजार म्हणजे फक्त गाणी किंवा कविता नव्हेत; गुलजार म्हणजे मानवी भावनांचा चालता-बोलता आरसा आहेत. फाळणीच्या वेदनेतून तावूनसुलाखून निघालेला ‘संपूर्ण सिंग’ जेव्हा सिनेमाच्या दुनियेत ‘गुलजार’ बनून अवतरला, तेव्हा भारतीय साहित्याला एक नवा सुगंधी बहर आला.
*काळजाचा ठाव घेणारी गुलजारांची गाजलेली गाणी*
गुलजारांनी लिहिलेले प्रत्येक गाणे म्हणजे एक स्वतंत्र कविता आहे. त्यांच्या हजारो गाण्यांपैकी काही अशी गाणी, ज्यांनी रसिकांच्या मनावर कायमचे राज्य केले:
*`मेरा कुछ सामान तुम्हारे पास पडा है` – इजाजत*
तुटलेल्या नात्याची आणि विरहाची ही आर्त हाक आजही ऐकणाऱ्याचे डोळे ओलावते.
*`तुझसे नाराज नहीं जिंदगी` – मासूम*
आयुष्याबद्दलची तक्रार आणि तरीही त्याबद्दल वाटणारे प्रेम इतक्या सोप्या शब्दांत फक्त गुलजारच मांडू शकतात.
*`तेरे बिना जिंदगी से कोई शिकवा तो नहीं` – आंधी*
राजकारण आणि प्रेम यांच्यातील द्वंद्व मांडणारे हे गाणे आजही तितकेच ताजे वाटते.
*`मुसाफिर हूँ यारो…` – परिचय*
भटकंती आणि जगण्याचा सकारात्मक दृष्टिकोन देणारे हे गाणे प्रत्येकाच्या प्लेलिस्टचा भाग आहे.
*`चप्पा चप्पा चरखा चले` – माचिस*
पंजाबची पार्श्वभूमी आणि तरुणाईचा जोश या गाण्यातून अचूकपणे उभा राहिला.
*`दिल ढूंढता है फिर वही फुरसत के रात दिन` – मौसम*
धावपळीच्या आयुष्यात जुन्या आठवणींची सावली देणारे हे सदाबहार गाणे.
*`जय हो` – स्लमडॉग मिलियनेयर*
ज्या गाण्याने गुलजारांच्या शब्दांची ताकद थेट ‘ऑस्कर’च्या मंचावर पोहोचवली.
*गुलजारांच्या प्रवासाचे अनमोल पैलू*
*१. साधेपणा आणि खोली*
क्लिष्ट शब्द नाहीत. रोजच्या वापरातील शब्दांतून मनाचा ठाव घेण्याची अद्भुत कला त्यांच्याकडे आहे.
*२. निसर्गाशी नाते*
त्यांच्या गाण्यांमध्ये आणि कवितांमध्ये चंद्र, नदी, पाऊस आणि झाडे एखाद्या जिवंत पात्रासारखी वावरतात. चंद्र कधी अर्धा होऊन छतावर येतो, तर कधी नदीच्या काठावर रात्र जागवतो.
*३. त्रिवेणीचे जनक*
केवळ तीन ओळींमध्ये संपूर्ण मानवी आयुष्य आणि तत्त्वज्ञान सांगणारा `त्रिवेणी` हा नवा काव्यप्रकार त्यांनी जन्माला घातला आणि लोकप्रिय केला.
*४. दिग्दर्शनाचा सुवर्णकाळ*
`कोशिश, आंधी, मौसम, इजाजत, माचिस` या सिनेमांतून त्यांनी समाजातील क्लिष्ट नातेसंबंध आणि राजकीय-सामाजिक परिस्थितीवर अत्यंत संवेदनशील भाष्य केले.
*५. शब्दांचा प्रवास – प्रत्येक पिढीसाठी*
`मेरा कुछ सामान तुम्हारे पास पडा है` पासून ते ऑस्करविजेत्या `जय हो` पर्यंत… `तुझसे नाराज नहीं जिंदगी`, `तेरे बिना जिंदगी से कोई शिकवा तो नहीं`, `मुसाफिर हूँ यारो` – प्रत्येक पिढीला आपल्या शब्दांच्या प्रेमात पाडण्याची ताकद फक्त गुलजारांकडेच आहे.
*📌 MaiMedia24 Special Box: काय आहे गुलजारांचा ‘त्रिवेणी’ प्रयोग?*
गुलजार यांनी ऊर्दू-हिंदी साहित्यात `त्रिवेणी` हा एक अतिशय अनोखा तीन ओळींचा काव्यप्रकार जन्माला घातला. प्रयागराज येथील गंगा, यमुना आणि सरस्वतीच्या संगमावरून त्यांनी हे नाव दिले.
पहिल्या दोन ओळी एक चित्र उभं करतात, आणि तिसरी ओळ त्याला अचानक धक्कादायक वळण देते.
*उदाहरण १:*
हात में एक खिलौना है, मगर बोलता है,
दूर बैठे हुए अपनों से मिला देता है…
`पास बैठे हुए लोगों से जुदा करता है!`
*उदाहरण २:*
उसका छोटा सा क़दम नापता है सड़कों को,
हाथ में बंडल है अख़बारों का भारी कितना…
`उसने स्कूल की दहलीज़ को देखा भी नहीं!`
*सर्वोच्च सन्मानांचे मानकरी*
*ज्ञानपीठ पुरस्कार* – भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च बहुमान
*दादासाहेब फाळके पुरस्कार* – चित्रपटसृष्टीतील सर्वोच्च योगदान
*ऑस्कर आणि ग्रॅमी पुरस्कार* – `जय हो` गाण्यासाठी जागतिक गौरव
*पद्मभूषण आणि साहित्य अकादमी पुरस्कार*
*९३व्या वर्षीही अखंड ऊर्जा*
आजच्या डिजिटल आणि वेगवान युगातही गुलजारांचे शब्द तितकेच प्रासंगिक वाटतात. वयाच्या ९३व्या वर्षातही त्यांची लेखणी थांबलेली नाही. ते आजही लिहितात, नवोदितांना प्रोत्साहन देतात आणि साहित्याचा वारसा पुढे चालवत आहेत.
`MaiMedia24` च्या सर्व वाचकांतर्फे या `शब्दप्रभू`ला उत्तम आरोग्य आणि दीर्घायुष्य लाभो, हीच सदिच्छा!
—
