**भूजलसंजिवनी: नावं पाच, पाणी एक, काम नेक*
*उपशीर्षक*: _अहिल्याबाईंच्या पावलावर, राज ठाकरेंच्या आवाहनाने भूजलक्रांती चळवळीला सुरुवात_
– *शीतल हरीश करदेकर, प्रो.माईमीडिया24, संस्थापक अध्यक्ष, मीडिया असोसिएशन ऑफ इंडिया*
*’विहीर’ मेली, ‘गावपण’ गेलं. ‘बावडी’ जिवंत, ‘महाराष्ट्र’ जिवंत.*
१४ जून. महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेचे अध्यक्ष राज ठाकरे यांचा वाढदिवस. दरवर्षी होर्डिंग, बॅनर, केक. पण यंदा राज साहेबांनी वेगळं आवाहन केलं – ‘माझा वाढदिवस साजरा करायचा असेल तर झाडं लावा, पाणवठे बांधा. होर्डिंग नको’.
हे आवाहन ‘बॅनरबाजी’वरचा प्रहार नाही. हा ‘महाराष्ट्राच्या भविष्यावरचा’ विचार आहे. कारण आज महाराष्ट्रासमोर ‘सत्ता’ चा प्रश्न नाही, ‘साठ्या’ चा प्रश्न आहे – ‘भूजल साठा’.!
*३०० वर्षांपूर्वीची ‘संजीवनी’*
१८व्या शतकात पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी हेच ओळखलं. त्या ‘राज्यकर्त्या’ नव्हत्या, ‘लोकमाता’ होत्या. त्यांनी काशी ते रामेश्वरम, द्वारका ते जगन्नाथपुरी – संपूर्ण भारतात मंदिरं बांधली. पण मंदिरासोबत ‘घाट, विहिरी, बारव, बावड्या’ बांधल्या. महेश्वरची ‘अहिल्या बावडी’ आजही पाणी देते. कारण अहिल्याबाईंना माहीत होतं – ‘देव’ जगवायचा असेल तर ‘पाणी’ जगवलं पाहिजे.
३००वर्षांनी आज आपण काय केलं? ‘विकासा’च्या नावाखाली मुंबईतील ८००+ जुन्या विहिरी बुजवल्या. पुण्यातील पेशवेकालीन बारवांवर इमारती उभ्या केल्या. नाशिक-जळगावातील बावड्या कचऱ्याने भरल्या. परिणाम? मुंबईत बोअरवेल ५०० फुटांवर. मराठवाड्यात टँकर. शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या.
*’बॅनर’ गेला, ‘बोअरवेल’ ५०० फूट खोल गेला*
राज ठाकरे बरोबर म्हणतात – ‘इमारती उभ्या राहिल्या, झाडं आडवी झाली’. मी पुढे जोडते – ‘इमारती उभ्या राहिल्या, विहिरी-बावड्या आडव्या झाल्या, भूजल खोल गेलं’.
CAG चा रिपोर्ट सांगतो – २००४ ते २०२४, २० वर्षांत महाराष्ट्रातील भूजल पातळी ३ते १० मीटरने खालावली. एक मीटर म्हणजे १० लाख लिटर पाणी प्रति चौरस किलोमीटर. म्हणजे आपण २० वर्षांत ‘किती कोटी लिटर’ पाणी गमावलं, याचा हिशोबच नाही.
पाऊस कमी पडत नाही. पडलेला पाऊस ‘जमिनीत मुरत’ नाही. कारण ‘मुरायला’ विहीर नाही, बारव नाही, बाव नाही, बावडी नाही. सगळं सिमेंट. मग पाणी रस्त्यावर येतं, मुंबई तुंबते. आणि उन्हाळ्यात ‘टँकर माफिया’ २००० कोटींचा धंदा करतो.
*’भूजलसंजिवनी अभियान’ – नावं पाच, पाणी एक*
म्हणून १४जून ‘संजीवनी दिन’ पासून माईमीडिया24 व ‘मीडिया असोसिएशन ऑफ इंडिया’ तर्फे ‘भूजलसंजिवनी अभियान’ सुरू करत आहोत. राज ठाकरेंचं ‘आवाहन’ + अहिल्याबाईंचा ‘आदर्श’ + गणपती बाप्पाचा ‘आशीर्वाद’.
*काय करणार?*
1. *मुंबई-पुण्यात शुभारंभ*: बाणगंगा, वाळकेश्वर येथील ३०० वर्षे जुन्या ‘बावडी’ ची श्रमदानाने सफाई. पर्वती, पुणे येथील पेशवेकालीन ‘बारव’ पूजन.
२. *२८गणेश मंडळं, २८ जलस्रोत*: मुंबई-पुण्यातील 28 प्रमुख सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळं २८ जुन्या विहिरी/बारव/बाव/बावड्या ‘दत्तक’ घेणार. ‘एक मंडळ – एक विहीर – एक वर्ष’.
३. *१२ महिने चळवळ*: दर महिन्याला गाळ काढणे, रेन वॉटर हार्वेस्टिंग जोडणे, ५ झाडं लावणे. हा ‘इव्हेंट’ नाही, ‘व्रत’ आहे. अहिल्याबाईंनी ३०वर्षं व्रत पाळलं. आपण १२महिने पाळू.
*’बावडी’ म्हणजे ATM नाही, ‘जीवनरेखा’ आहे*
एक साधी विहीर वर्षाला १ लाख लिटर पाणी जमिनीत मुरवते. एक ‘बावडी’ १० लाख लिटर. २८जलस्रोत = २८ कोटी लिटर भूजल वाढ. याचा अर्थ ५०००कुटुंबांचा बोअरवेल रिचार्ज. टँकर खर्च ३०% कमी. पूर ५०% कमी.
हे ‘पर्यावरण’ नाही, ‘अर्थकारण’ आहे. ‘टँकर’ वर वर्षाला २००० कोटी जातात. १०० बावड्या जिवंत केल्या तर ६०० कोटी वाचतील. ‘नगरविकास’ म्हणजे ‘FCI-TDR’ नाही, ‘जलसुरक्षा’ आहे.
*शासनाला ३नम्र विनंत्या*
१. *नगरविकास धोरण*: ‘जुनी विहीर बुजवणे’ = दखलपात्र गुन्हा. ‘विहीर दत्तक घेणे’ = प्रॉपर्टी टॅक्स मध्ये ७% सूट.
२ *’हेरिटेज जल यादी’*: ३०दिवसांत राज्यातील सर्व विहीर/बारव/बाव/बावडी ची GIS नोंदणी करून ‘जल-हेरिटेज’ दर्जा द्यावा.
३. *’अहिल्याबाई भुुलजलसंजिवनी पुरस्कार’*: दरवर्षी उत्कृष्ट काम करणाऱ्या मंडळ-सोसायटीला राज्य पुरस्कार.
*’राजकारण’ ५ वर्षांचं, ‘भूजल’ ५०० वर्षांचं*
राज ठाकरेंनी ‘दिशा’ दाखवली. अहिल्याबाईंनी ३०० वर्षांपूर्वी ‘दशा’ सुधारली. आता ‘आपण’ कृती करायची.
गणपती बाप्पा ‘विघ्नहर्ता’ आहे. आज ‘जलसंकट’ हे सगळ्यात मोठं विघ्न आहे. म्हणून यंदाचा गणेशोत्सव ‘विसर्जन’ पर्यंत नको, ‘सर्जन’ पर्यंत न्या – ‘जल-सर्जन’.
‘विहीर’ मेली तर ‘वाडी’ मेली. ‘बारव’ मेली तर ‘गाव’ गेलं. ‘बावडी’ मेली तर ‘संस्कृती’ मेली.
‘बावडी’ जिवंत तर ‘भूजल’ जिवंत. ‘भूजल’ जिवंत तर ‘महाराष्ट्र’ जिवंत.
*कारण वरून पाणी पडलं आणि जमिनीत मुरलं नाही, तर ‘विकास’ व्यर्थ आहे.*
*जय अहिल्याबाई! जय महाराष्ट्र! जय भूजल!*
—
चौकट
*’भूजलसंजिवनी’ – ५आकडे, ५ सत्य*
१. *१विहीर* = वर्षाला *१ लाख लिटर* भूजल वाढ
२. *१ बावडी* = वर्षाला *१०लाख लिटर* भूजल वाढ
३. *मुंबई* बुजवल्या *८००+ विहिरी* = *८० कोटी लिटर* पाणी वाया
. *टँकर खर्च* महाराष्ट्रात वर्षाला *२००० कोटी* रुपये
४ *अहिल्याबाई* विहिरी बांधल्या *हजारो जलस्रोत* – ३०० वर्षे टिकले
*संपर्क: भूजलसंजिवनी अभियान, माईमीडिया24
मीडिया असोसिएशन ऑफ इंडिया – 9821209870*
—
