*हॉटेल, रेस्टॉरंट आणि खाद्य व्यवसायांसाठीही महत्त्वाचा लोकहिताचा संदेश*
*“चव चांगली असावी, पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे अन्न सुरक्षित असावे.”*
*माहिती संकलन: ✍️#दिनेशशिंदे #diineshshindde*
*हॉटेल किंवा रेस्टॉरंटमध्ये आकर्षक रंगाची भाजी, तांबडे-लाल मांस, चमकदार ग्रेव्ही किंवा कुरकुरीत तळलेले पदार्थ पाहून ग्राहक आकर्षित होतो. परंतु अन्नाचा रंग, वास आणि चव यापेक्षा त्याची गुणवत्ता व सुरक्षितता अधिक महत्त्वाची आहे.*
भारतामध्ये अन्नसुरक्षेसाठी Food Safety and Standards Act, 2006 आणि त्याअंतर्गत FSSAI चे विविध नियम लागू आहेत. त्यांचा उद्देश सुरक्षित व पौष्टिक अन्न उपलब्ध करून देणे हा आहे. 
🥦 *भाजी किंवा मांसाला कृत्रिम हिरवा, पिवळा, लाल रंग देणे कितपत सुरक्षित?*
सर्व खाद्यरंग वाईट किंवा बेकायदेशीर आहेत, असे म्हणणे चुकीचे आहे. FSSAI काही विशिष्ट खाद्यरंगांना ठरावीक अन्नपदार्थांमध्ये आणि निर्धारित मर्यादेत वापरण्याची परवानगी देते. मात्र कोणताही रंग फक्त पदार्थ अधिक आकर्षक दिसावा म्हणून मनमानीपणे वापरता येत नाही. 
विशेषतः भाजी, मांस किंवा ग्रेव्हीचा नैसर्गिक रंग बदलून तो अधिक ताजा, चांगला किंवा आकर्षक दिसावा यासाठी अनधिकृत रंग वापरला तर तो *गंभीर अन्नसुरक्षा प्रश्न* ठरू शकतो.
अशा प्रकारच्या भेसळीमुळे ग्राहकाला पदार्थाची वास्तविक गुणवत्ता लपवली जाऊ शकते. उदाहरणार्थ, जुनी किंवा रंग गमावलेली भाजी/मांस अधिक आकर्षक दिसण्यासाठी रंगवले गेले, तर ग्राहकाची फसवणूक होण्याची शक्यता निर्माण होते.
म्हणून नियम असा असावा — *“दिसण्यासाठी रंग नव्हे, सुरक्षिततेसाठी गुणवत्ता!”*
🥩 *मांसाच्या पदार्थांमध्ये विशेष काळजी का आवश्यक?*
मांस, चिकन, मासे यांसारख्या पदार्थांमध्ये केवळ रंगाचा प्रश्न नसतो. त्यासोबत:
• योग्य तापमानात साठवणूक
• शीतसाखळी (cold chain)
• कच्चे व शिजलेले मांस वेगळे ठेवणे
• स्वच्छ पाणी व उपकरणे
• योग्य शिजवणूक
• ताजेपणा आणि स्वच्छता
या बाबी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत.
एखादा पदार्थ रंगामुळे ताजा दिसत असला तरी तो सुरक्षित आहेच असे नाही.
🛢️ *खाद्य तेल आणि “रियूज ऑईल”चा प्रश्न:*
*हॉटेल आणि रेस्टॉरंटमध्ये* मोठ्या प्रमाणात तेलाचा वापर होतो. खर्च कमी करण्यासाठी तेच तेल वारंवार गरम करून वापरण्याची पद्धत आरोग्यासाठी चिंताजनक ठरू शकते.
तेल वारंवार उच्च तापमानाला गरम केल्यावर त्यात Total Polar Compounds (TPC) तयार होतात. FSSAI च्या माहितीनुसार अशा खराब झालेल्या तेलातील संयुगांचा संबंध उच्च रक्तदाब, अॅथेरोस्क्लेरोसिस आणि यकृतासंबंधी आजारांसारख्या आरोग्य समस्यांशी जोडला गेला आहे. 
*“महत्त्वाचा कायदेशीर निकष”*
TPC 25% पेक्षा जास्त झालेल्या खाद्यतेलाचा वापर करू नये. FSSAI च्या नियमानुसार 25% पेक्षा जास्त TPC असलेले वापरलेले तेल अन्न तयार करण्यासाठी वापरणे अनुमत नाही. 
FSSAI च्या मार्गदर्शनात तेल शक्यतो पुन्हा वापरणे टाळावे, आणि तेल पुन्हा गरम करावे लागल्यास पुनर्वापर कमीत कमी ठेवावा असे सांगितले आहे. 
♻️ *वापरलेले तेल फेकायचे कुठे?*
रियूज्ड/Used Cooking Oil पुन्हा अन्नसाखळीत जाऊ नये, हा अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा आहे.
FSSAI च्या RUCO – Repurpose Used Cooking Oil उपक्रमाचा उद्देश वापरलेले खाद्यतेल अन्नसाखळीपासून दूर करून अधिकृत संकलकांमार्फत गोळा करणे आणि त्याचा biodiesel इत्यादीसाठी पुनर्वापर करणे हा आहे. 
👉 विशेषतः दररोज ५० लिटर किंवा त्यापेक्षा जास्त खाद्यतेल तळण्यासाठी वापरणाऱ्या Food Business Operatorsना तेलाच्या वापराची व विल्हेवाटीची नोंद ठेवण्याबाबत FSSAI ने निर्देश दिले आहेत आणि वापरलेले तेल अधिकृत संकलकांकडे देण्याची व्यवस्था केली आहे. 
⚖️ *कायद्याचे उल्लंघन झाल्यास?*
अन्नसुरक्षेचे नियम केवळ मार्गदर्शक सूचना नाहीत. Food Safety and Standards Act, 2006 मध्ये असुरक्षित अन्न, भेसळयुक्त पदार्थ, अस्वच्छ प्रक्रिया, परवाना नसताना व्यवसाय करणे आणि इतर उल्लंघनांसाठी दंडात्मक तरतुदी आहेत. 
म्हणून ग्राहकांनीही आणि खाद्य व्यवसायांनीही हे लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे की “स्वस्तात जास्त नफा”पेक्षा “सुरक्षित अन्न” महत्त्वाचे आहे.
👨🍳 *हॉटेल व रेस्टॉरंट मालकांनी काय करावे?*
१. फक्त FSSAI नियमांनुसार परवानगी असलेले खाद्यरंग वापरावेत.
२. रंगाचा वापर ठरवून दिलेल्या पदार्थ व मर्यादेतच करावा.
३. अन्नाचा नैसर्गिक ताजेपणा लपवण्यासाठी रंग वापरू नये.
४. तेलाची गुणवत्ता नियमित तपासावी.
५. TPC 25% पेक्षा जास्त झाल्यास तेल अन्नासाठी वापरू नये.
६. मोठ्या प्रमाणात तेल वापरणाऱ्या व्यवसायांनी वापर व विल्हेवाटीची नोंद ठेवावी.
७. Used Cooking Oil अधिकृत RUCO संकलकांकडे द्यावे.
८. कच्चे मांस व शिजलेले अन्न वेगळे ठेवावे.
९. स्वच्छता, तापमान नियंत्रण आणि सुरक्षित साठवणुकीचे नियम काटेकोरपणे पाळावेत.
१०. कर्मचाऱ्यांना नियमित Food Safety आणि hygiene प्रशिक्षण द्यावे.
👨👩👧 *ग्राहकांनी काय काळजी घ्यावी?*
👉 अतिशय भडक किंवा अनैसर्गिक रंगाचा पदार्थ दिसल्यास सावध राहा. मात्र केवळ रंग पाहून पदार्थ भेसळयुक्त आहे असा निष्कर्ष काढू नका.
संशय असल्यास:
• पदार्थ खाणे टाळा.
• बिल/पावती जपून ठेवा.
• शक्य असल्यास पदार्थाचा फोटो घ्या.
• रेस्टॉरंटचे नाव, तारीख आणि पदार्थाची माहिती नोंदवा.
• गंभीर संशय असल्यास स्थानिक Food Safety/FDA यंत्रणेकडे तक्रार करा.
• FSSAI च्या अधिकृत माहिती व तक्रार व्यवस्थेचा वापर करा.
FSSAI ग्राहकांसाठी घरच्या घरी काही प्रकारच्या भेसळीची प्राथमिक तपासणी करण्यासाठी DART/Food Safety Magic Box संदर्भातील माहितीही उपलब्ध करून देते. मात्र घरगुती चाचणी ही प्रयोगशाळेतील अधिकृत तपासणीचा पर्याय नाही. 
🌱 *शेवटी एकच संदेश…*
“- चमकदार रंगापेक्षा स्वच्छ अन्न महत्त्वाचे.
– स्वस्त तेलापेक्षा सुरक्षित तेल महत्त्वाचे.
– *जास्त नफ्यापेक्षा ग्राहकांचे आरोग्य महत्त्वाचे.”*
*हॉटेल व्यवसाय हा केवळ व्यापार नाही; तो दररोज शेकडो लोकांच्या आरोग्याशी जोडलेला सामाजिक विश्वास आहे.*
म्हणून प्रत्येक खाद्य व्यावसायिकाने स्वतःला एक प्रश्न विचारावा;
*“हा पदार्थ मी माझ्या कुटुंबातील लहान मुलाला निःसंकोचपणे खायला देईन का?”*
जर उत्तर “हो” असेल, तर आपण योग्य दिशेने जात आहोत.
“सुरक्षित अन्न ही केवळ ग्राहकाची अपेक्षा नाही; ती प्रत्येक खाद्य व्यवसायाची जबाबदारी आहे.”
#FSSAI #Food #Safety #TukaramMundhe
टीप: खाद्यरंग, TPC मर्यादा आणि व्यवसायिक अनुपालनाचे नियम वेळोवेळी सुधारले जाऊ शकतात. प्रत्यक्ष कारवाई किंवा तक्रारीपूर्वी संबंधित FSSAI अधिसूचना/सध्याचे नियम तपासणे आवश्यक आहे.
