`१० ऑगस्ट विशेष: ग्लॅमरच्या दुनियेला हादरवणारे जागतिक सिनेमातील दोन मास्टरपीस` –
शीतल हरीश करदेकर
चित्रपटाचा पडदा पांढराशुभ्र आणि चमकदार असतो, पण त्याच्या मागे दडलेला अंधार कधी कधी इतका गडद असतो की भल्याभल्यांचे डोळे दिपून जातात.
आज १० ऑगस्ट. आजच्याच दिवशी १९५० मध्ये हॉलीवूडमध्ये एका अशा चित्रपटाचा जन्म झाला, ज्याने चकाकणाऱ्या सिनेसृष्टीला तिचाच विद्रूप चेहरा आरशात दाखवला. तो चित्रपट होता बिली वाइल्डर यांचा सनसेट बुलेव्हार्ड.
सनसेट बुलेव्हार्ड ही फक्त एक कथा नव्हती. ती हॉलीवूडच्या आतल्या जगाची आरती होती. एक काळ विस्मृतीत गेलेली अभिनेत्री नॉर्मा डेसमंड आणि एक अपयशी पटकथा लेखक जो गिलिस. या दोघांच्या कथेतून वाइल्डरने दाखवून दिले की प्रसिद्धीचे व्यसन माणसाला कसे खाऊन टाकते. या चित्रपटाने ७ ऑस्कर नामांकने मिळवली आणि आजही तो सिनेमाच्या इतिहासातील सर्वात धाडसी चित्रपटांपैकी एक मानला जातो.
‘सनसेट बुलेव्हार्ड’ (Sunset Boulevard – १९५०) या चित्रपटाला जागतिक सिनेमाच्या इतिहासात मैलाचा दगड मानले जाते. या अजरामर कलाकृतीचे वैशिष्ट्य आणि त्याचा चित्रपटसृष्टीवर पडलेला प्रभाव पुढील प्रमाणे आहेत.
चित्रपटाची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features)
हॉलीवूडचेच विद्रूपीकरण: हॉलीवूड स्वतःच्या चकाकीची कथा पडद्यावर मांडत असताना, या चित्रपटाने पहिल्यांदाच तिथली क्रूरता, अपयश आणि कलाकारांचा वापर करून त्यांना विसरण्याची वृत्ती (Exploitation) जगासमोर आणली.
मृत व्यक्तीचे नरेशन (Voiceover): चित्रपटाची सुरुवातच मुख्य नायकाच्या (जो गिल्लिस) प्रेताने होते, जे एका स्विमिंग पूलमध्ये तरंगत आहे. मृत पडलेला नायक स्वतः आपली भूतकाळातील कथा सांगतो, जी त्या काळी अत्यंत नाविन्यपूर्ण आणि धाडसी संकल्पना होती.
मूकपट आणि सवाकपटांचा संघर्ष: मूकपटांच्या (Silent Era) काळातील सुपरस्टार अभिनेत्री ‘नॉर्मन डेसमंड’ ही सवाकपट (बोलणारे चित्रपट) आल्यानंतर कशी मागे पडते आणि नैराश्यात जाते, याचे वास्तववादी चित्रण यात आहे.
वास्तविक कलाकारांचा वापर: मुख्य भूमिकेतील अभिनेत्री ग्लोरिया स्वानसन ही खरोखरच मूकपटांच्या काळातील मोठी स्टार होती. तसेच, चित्रपटातील दिग्दर्शकाची भूमिका करणाऱ्या ‘इरिच वॉन स्ट्रोहेम’ यांनी खरोखरच मूकपटांचे दिग्दर्शन केले होते. यामुळे चित्रपटाला एक वेगळेच जिवंतपण आले.
चित्रपटाचा जागतिक सिनेमावरील प्रभाव-
‘फिल्म नॉइर’ (Film Noir) शैलीचा पाया: या चित्रपटाने गुन्हेगारी, मानवी मनाचा अंधार, सावल्यांचा खेळ (Shadows) आणि रहस्यमय वातावरण असलेल्या ‘फिल्म नॉइर’ या चित्रपट प्रकाराला (Genre) एका सर्वोच्च शिखरावर पोहोचवले.
अजरामर संवाद (Iconic Dialogues): चित्रपटातील “I am big. It’s the pictures that got small.” (मी अजूनही मोठीच आहे, चित्रपटच आता लहान झाले आहेत) आणि “All right, Mr. DeMille, I’m ready for my close-up.” हे संवाद आजही जगभरातील सिनेप्रेमींच्या ओठांवर आहेत.
या चित्रपटानंतर जगभरात मानसिक नैराश्य, चित्रपटसृष्टीतील अंतर्गत राजकारण आणि कलाकारांचे एकाकीपण या विषयांवर शेकडो चित्रपट बनले. भारतात बनलेला गुरुदत्त यांचा ‘कागज के फूल’ (१९५९) हा चित्रपट याच प्रकारच्या संकल्पनेवर आधारित मानला जातो.
हॉलीवूडच्या सनसेट बुलेव्हार्ड या चित्रपटाने जो इतिहास रचला, अगदी तसाच एक आत्मघातकी पण अजरामर प्रयोग ९ वर्षांनी भारतात गुरुदत्त यांनी कागज के फूल मधून केला.
या चित्रपटात गुरुदत्तने एका दिग्दर्शकाची कथा सांगितली, जो यशाच्या शिखरावरून एका रात्रीत जमिनीवर येतो. चित्रपट फ्लॉप झाला. लोकांना तो कळला नाही. पण आज कागज के फूलला कल्ट क्लासिकचा दर्जा मिळाला आहे. गुरुदत्तने या चित्रपटात स्वतःचे आयुष्यच ओतले होते.
दोन्ही चित्रपटांची शोकांतिका एकच आहे. त्यांनी आरसा दाखवला, पण जगाला तो आरसा नको होता. सनसेट बुलेव्हार्डने हॉलीवूडला आणि कागज के फूलने बॉलिवूडला स्वतःचा खरा चेहरा दाखवला. दोघांनाही त्यावेळी नाकारले गेले, पण काळाने त्यांना अमर केले.
. सनसेट बुलेव्हार्डने चित्रपटाला ११ ऑस्कर नामांकने मिळाली आणि ३ ऑस्कर पुरस्कार मिळाले. अमेरिकेच्या ‘लाइब्ररी ऑफ काँग्रेस’ने हा चित्रपट सांस्कृतिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा मानून राष्ट्रीय चित्रपट नोंदणीत (National Film Registry) जतन केला आहे.
हॉलीवूडच्या ‘सनसेट बुलेव्हार्ड’ मधील अभिनेत्री नॉर्मन डेसमंडचा वेडेपणा आणि बॉलिवूडच्या ‘कागज के फूल’ मधील दिग्दर्शक सुरेश सिन्हाचे एकाकीपण… या दोन्ही चित्रपटांनी सिनेजगताचा असा आरसा दाखवला, जो पाहून स्वतः चित्रपटसृष्टीही हादरली होती.
:
‘सनसेट बुलेव्हार्ड’चा तो थरकाप उडवणारा शेवट:
या चित्रपटाचा शेवट हा जागतिक सिनेमाच्या इतिहासातील सर्वात भयानक आणि उत्कृष्ट शेवट मानला जातो.
भ्रमाच्या दुनियेत जगणारी अभिनेत्री: जेव्हा मूकपटांची जुनी स्टार ‘नॉर्मन डेसमंड’ (ग्लोरिया स्वानसन) रागाच्या भरात तिच्या तरुण लेखकाची (जो गिल्लिस) गोळ्या झाडून हत्या करते, तेव्हा तिचा मानसिक तोल पूर्णपणे ढळतो. ती स्वतःला अजूनही पडद्यावरची राणी समजत असते.
न्यूज कॅमेरे की सिनेमाचे कॅमेरे?: जेव्हा पोलीस आणि पत्रकार (न्यूज रील कॅमेरे घेऊन) तिच्या महालात येतात, तेव्हा तिला वाटते की तिचे जुने दिग्दर्शक ‘सिसील बी. डेमिल’ तिच्या नवीन चित्रपटाचे शूटिंग करण्यासाठी आले आहेत.
अजरामर ‘क्लोज-अप’ शॉट: ती जिन्यावरून अत्यंत नाट्यमय आणि संथ गतीने खाली उतरते. तिच्या डोळ्यात एक अजब वेडेपणा असतो. ती कॅमेऱ्याच्या अगदी जवळ येते आणि शेवटचा संवाद बोलते— “All right, Mr. DeMille, I’m ready for my close-up.” (ठीक आहे मिस्टर डेमिल, मी माझ्या क्लोज-अप शॉटसाठी तयार आहे). या संवादानंतर ती कॅमेऱ्यावर चालून येते आणि स्क्रीन धुसर (Blur) होते.
ग्लोरिया स्वानसनचे वैशिष्ट्य: खऱ्या आयुष्यातही मूकपटांचा काळ संपल्यावर ग्लोरिया मागे पडली होती. पण बिली वाइल्डर यांनी तिला या भूमिकेसाठी निवडले. तिने या शेवटच्या दृश्यात इतका अप्रतिम अभिनय केला की, चित्रपट पाहणारे प्रेक्षक थिएटरमध्ये स्तब्ध झाले होते.
‘कागज के फूल’ मधे गुरुदत्त यांची भारतीय सिनेजगताला दिलेली काळी किनार
हॉलीवूडच्या ‘सनसेट बुलेव्हार्ड’ने जसा तिथल्या जगाचा बुरखा फाडला, तसेच काम गुरुदत्त यांनी ‘कागज के फूल’ मधून भारतात केले. चित्रपटसृष्टीत यश असेपर्यंत लोक कसे डोक्यावर घेतात आणि अपयशानंतर कसे रस्त्यावर आणून सोडतात, याचे हे अत्यंत वेदनादायी चित्रण होते.
‘कागज के फूल’चे वेगळेपण आणि तांत्रिक वैशिष्ट्ये काय तर हा भारतातील पहिला ‘सिनेमास्कोप’ चित्रपट: हा भारताचा ७० मिमी च्या भव्य पडद्यावर (Wide Screen) शूट झालेला पहिला चित्रपट होता. त्या काळी भारतीय तंत्रज्ञांना सिनेमास्कोप कॅमेऱ्याची सवय नव्हती, तरीही गुरुदत्त यांनी हा प्रयोग केला.
लाईट आणि शॅडोचा (Light and Shadow) जादूई वापर केला होता. प्रसिद्ध सिनेमॅटोग्राफर व्ही. के. मूर्ती यांनी या चित्रपटात प्रकाशाचा अप्रतिम वापर केला. चित्रपटातील “वक्त ने किया क्या हसीं सितम…” या गाण्यात स्टुडिओच्या छतातून येणारा प्रकाशाचा एक झोत (Beam of Light) गुरुदत्त आणि वहिदा रेहमान यांच्यावर पडतो. हा शॉट घेण्यासाठी मूर्ती यांनी स्टुडिओच्या छतावर आरसे लावून सूर्यप्रकाश परावर्तित केला होता. हा शॉट आजही जागतिक पातळीवर अभ्यासला जातो.
कागदी फुलांचे रूपक : सिनेमा जगतातील चकाकी, नाती आणि यश हे खऱ्या सुवासिक फुलांसारखे नसून ‘कागदाच्या फुलांसारखे’ (दिसण्यात सुंदर पण निर्जीव) असतात, हा संदेश या चित्रपटाने दिला.
मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीवर झालेला परिणाम आणि महत्त्व काय तर वास्तववादाची सुरुवात झाली: या चित्रपटानंतर हिंदी आणि मराठी सिनेमात ‘मेलोड्रामा’ कमी होऊन वास्तववादी (Realistic) विषय हाताळण्याची हिंमत दिग्दर्शकांमध्ये आली. सिनेमा म्हणजे केवळ मनोरंजन नाही, तर ते एक गंभीर माध्यम आहे हे सिद्ध झाले.
अपयशाचा इतिहास: सर्वात मोठी शोकांतिका म्हणजे, हा चित्रपट जेव्हा १९५९ मध्ये रिलीज झाला, तेव्हा तो बॉक्स ऑफिसवर प्रचंड फ्लॉप ठरला. प्रेक्षकांना स्वतःच्या लाडक्या सिनेसृष्टीचे एवढे काळे आणि गंभीर रूप पचवता आले नाही. या धक्क्यातून गुरुदत्त कधीच सावरले नाहीत आणि त्यांनी पुन्हा कधीही अधिकृतपणे दिग्दर्शन केले नाही.
मराठी सिनेमावरील प्रभाव: मराठीतील व्ही. शांताराम यांच्या काही चित्रपटांवर आणि पुढे जाऊन भालजी पेंढारकर यांच्या कामात व्यावसायिक जगताची क्रूरता दाखवण्याची प्रेरणा या चित्रपटांमधून मिळाली.
सिनेसृष्टीतील काही न ऐकलेले किस्से :
१. ‘सनसेट बुलेव्हार्ड’चा तो भयानक प्रिव्ह्यू आणि थप्पड!
जेव्हा ‘सनसेट बुलेव्हार्ड’चा पहिला खाजगी प्रीमियर हॉलीवूडमध्ये दाखवण्यात आला, तेव्हा ‘मेट्रो-गोल्डविन-मेयर’ (MGM) स्टुडिओचे सर्वेसर्वा लुईस बी. मायर प्रचंड संतापले. इंटरमिशनमध्ये ते दिग्दर्शक बिली वाइल्डर यांच्यावर ओरडले, “तू ज्या सिनेसृष्टीने तुला अन्न दिले, नाव दिले, तिलाच बदनाम केलेस! तुझ्यावर थुंकले पाहिजे!” त्यावर बिली वाइल्डर यांनी अत्यंत शांतपणे उत्तर दिले, “मी बिली वाइल्डर आहे, चालता व्हा!” नंतर या चित्रपटाने इतिहास घडवला.
२. गुरुदत्त यांचे ‘स्वयं-भविष्यवाणी’ ठरणारे मरण
‘कागज के फूल’ मध्ये दिग्दर्शक सुरेश सिन्हा (गुरुदत्त) शेवटी एकाकी पडतो, दारूच्या आहारी जातो आणि शेवटी स्टुडिओच्या रिकाम्या दिग्दर्शकाच्या खुर्चीवर त्याचा मृतदेह आढळतो. आश्चर्य आणि दुःखाची गोष्ट म्हणजे, या चित्रपटानंतर अवघ्या ५ वर्षांनी (१९६४ मध्ये) खऱ्या आयुष्यातही गुरुदत्त यांचा संशयास्पद मृत्यू (दारू आणि झोपेच्या गोळ्यांच्या ओव्हरडोजमुळे) एका खोलीत अत्यंत एकाकी अवस्थेत झाला. हा चित्रपट जणू त्यांच्याच आयुष्याची भविष्यवाणी ठरला.
३. वहिदा रेहमान आणि गुरुदत्त यांचे नाते
या चित्रपटात गुरुदत्त आणि वहिदा रेहमान यांच्यातील गुरु-शिष्याचे नाते आणि प्रेम दाखवले आहे. खऱ्या आयुष्यातही त्यांचे नाते असेच गुंतागुंतीचे होते. असे म्हणतात की, चित्रपटातील सुरेश सिन्हा आणि शांतीची प्रेमकथा ही गुरुदत्त यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातील दुराव्याचेच प्रतिबिंब होती, ज्यामुळे हा चित्रपट इतका जिवंत वाटतो.
“१० ऑगस्ट हा दिवस या दोन्ही चित्रपटांच्या आठवणींना उजाळा देणारा आहे. ‘सनसेट बुलेव्हार्ड’ आणि ‘कागज के फूल’ हे केवळ चित्रपट नाहीत, तर ती चित्रपटसृष्टीने स्वतःच्या चेहऱ्यावरील मुखवटा उतरवून लिहिलेली आत्मचरित्रे आहेत.
‘
