आदरांजली : एक सूर्यास्त, पण अंधारलं नाही- शीतल करदेकर

आदरांजली : एक सूर्यास्त, पण अंधारलं नाही*
– शीतल करदेकर

●पडदा●
मराठी रंगलीची ‘आई’ विजया मेहता यांनी वयाच्या ९२व्या शेवटचा विश्वास विश्वास.

*विजया मेहता सुखी जन्म ४ नवंबर १९३४ रोजी गुजरातच्या डोहाळे येथे झाली. पूर्वाश्रमीच्या विजया जयवंत. त्यांना मुंबई युनिव्हर्सिटी पदवी* प्राप्त केली. नंतर दिल्लीत इहिम अल्काझी आणि आदि मर्झबान यांच्याकडे नाट्यकलेचे शिक्षण घेतले.

त्या आधुनिक मराठी रंगसंगतीच्या स्थानाच्या प्रवर्तक. ‘रंगायन’ चळवळी अध्वर्यू ॥ आशय आणि मांडणीचे अर्थगर्भ करणे ही त्यांची खासियत होती.

६० च्या दशकात मराठी प्रायोगिक रंगावर त्यांनी आपली छाप पाडली.नाटककार विजय तेंडुलकर, अरविंद आणि श्रीराम लागू देशाप्रमाणे त्यांनी ‘रंगायन’ या नाट्यगटामध्ये काम केले. त्या या गटाचे संस्थापक सदस्य.

मराठी रंगत त्यांना ‘बाई’ असे आदराने म्हटले जाते. त्यांच्या आत्मवृत्त पुस्तक ‘बाई’या नावानेच काही प्रकाशित झाले होते.

कले वारसा त्यांना घरातूनच समजत होता. मराठी-हिंदी वित्तसृष्ट ज्वलन पहिल्या तारका दुर्गा खोटे यांच्या सुनबाई. .दुर्गा खोटे यांचा मुलगा हरिन खोटे यांच्याशी विवाह केला होता. हरिन खोटे अकाली अडवले. . नंतर त्यांनी फरोख मेहता यांच्याशी अन्य विवाह केला.

त्यांना वग नाट्य मनापासून आवडते. कारण अस्सल अस्पणा होता, मातीचा गंध होता. “नाटकातला अस्सलपणा मला भावतो” असंगत त्या सांगायच्या.

ती एक ‘नजर’होती – जी वेशभूष चिन्ह चिन्हापासून प्रकाशाच्या एका किरण बिंदूला टिपा.
ती एक ‘शिस्त’होती – जी ती करारी आवाजात कलाकार घडवायची.
ती एक ‘हिंमत’ होती – समाजाने दडपले विषय रंगमंचाच्या मध्यभागी आणून उभी स्वस्थता.

●विज युद्धाची गाजलेली नाटकं व चित्रं: ●
नाटक: ‘अजब न्याय वर्तुळाचा’, ‘एक शून्य बाजीराव’, ‘एका घुंडी होती’, ‘जास्व’, ‘पुरुष शून्य’, ‘बॅरि’, ‘मला उत्तर हवंय’, ‘मादी’, ‘मला उत्तर हवंय’, ‘मादी’, ‘कोडा चिरेबंदी’, ‘श्रीमंत’, ‘बाजी’
‘एकदवचन’ चिं. त्रिं. एक मैलाचा दगड मारला जातो.
क्षेत्र/दूरचित्रवाणी:’कलियुग’, ‘क्वेस्ट’, ‘रायडिंग द बस विथ माय सिस्टर’, ‘लाईफन’, ‘शाकुंतलम’, ‘स्मृतिचित्रे’, ‘हवेली बुलंद’ लाभ
म्हणून: ‘पेस्तनजी’ आणि ‘रावसाहेब’ हे क्षेत्र विशेष फायदे म्हणून.
अभिनय : हमिदाबाईची कोठी नाटकातली आणि ‘पार्टी’ या फंडातली त्यांची भूमिका विशेष गाजली.

●पुरस्कार आणि सन्मान:●
दिग्दर्शन उत्कृष्टतेसाठी विजया मेहता यांना १९७५ चा संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. तर ‘राव साहेब’ भूमिकेसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट १९६ सहयोगी राष्ट्रीय वित्त पुरस्कार लाभला होता.
इतर पुरस्कार: पदश्री, कालिदास सन्मान, विष्णूदास भावेपदक, एस.एन.डी.टी. युवर पाकिस्तान डॉक्टरेट, महाराष्ट्र सरकारचा नटवर्य प्रभाकर पणशीकर जीवनगौरव पुरस्कार, चतुरंग प्रतिष्ठानचा २०१२ सालचा जीवनगौरव पुरस्कार, रूपवेध प्रतिष्ठानचा तन्वीर सन्मान, नाट्यदर्पण पुरस्कार, रत्नागिरीच्या लेख सर्किल व आशय सांस्कृतिक उत्सव पुरस्कार.
पण त्या म्हणायच्या “माझा खरा पुरस्कार म्हणजे संपुष्टात आल्यावर खरेतलं पाणी.”

नाना पाटे, रिमा लागू, दिलीपळकर, मोहन गोखले* – संपूर्ण रंग प्रभावाची हीच मंडळीं.

●आज विजया बाई गेल्या●
रंगमंचाचा एक कोपरा कायमचा रिकामाही. विंगेतली ती देखणी सावली, तो करारी आवाज आता ऐकू येत नाही.

पण त्यांनी शिकवलंय – “पडदा तरी वापर संपत नाही. विजया बाई, तुमचा प्रयोग सुरू आहे.बडोद्यापासून रंगायन…आणि समांतर शिखरापर्यंत.तो कधीच संपणार नाही.

*भावपूर्ण आदरांजली.*

—