*श्रावणी जिवती पूजन : परंपरा, नवे संदर्भ आणि उद्याच्या पिढीच्या बळकटीचा सुवर्णमध्य

*श्रावणी जिवती पूजन : परंपरा, नवे संदर्भ आणि उद्याच्या पिढीच्या बळकटीचा सुवर्णमध्य*

श्रावण सुरू झाला की निसर्गासोबत आपल्या संस्कृतीलाही वेगळाच बहर येतो. मंगळागौर, नागपंचमी, नारळी पौर्णिमेच्या मांदियाळीत एक मूक पण मनाला भिडणारा सण दर शुक्रवारी घरोघरी साजरा होतो, तो म्हणजे ‘जिवती पूजन’.

*पारंपारिक वारसा : मुलांच्या रक्षणाची आर्त हाक*

जिवती हे ‘जिवंतिका’ शब्दाचे अपभ्रंश रूप. जिवती ही लहान मुलांचे रक्षण करणारी मातृका देवी मानली जाते. श्रावण शुक्रवारी सुवासिनी महिला भिंतीवर जिवती देवी, तिची मुले, नाग, नरसोबा आणि जरा-जिवंतिका यांचे चित्र लावून पूजा करतात. अक्षता-सुताचे गेळू गळ्यात घालतात, मुलांचे औक्षण करतात. चणे-गुळाचा नैवेद्य दाखवून “माझ्या मुला-बाळांना सुखात ठेव” अशी आळवणी प्रत्येक माता करते. पूर्वी बालमृत्यूचे प्रमाण जास्त असल्याने रोगराईपासून रक्षण हा मुख्य हेतू होता.

*वर्तमानातील नवे संदर्भ*

आज वैद्यकीय प्रगती झाली, बालमृत्यू घटला. मग आज या पूजेचे औचित्य काय? आज मुलांसमोरील आव्हाने बदलली आहेत.

*१. शारीरिक आरोग्याकडून मानसिक स्वास्थ्याकडे :* पूर्वी आव्हान शारीरिक व्याधींचे होते, आज मानसिक ताण, नैराश्य आणि स्क्रीन ॲडिक्शनचे आहे. आज जिवती पूजन म्हणजे मुलांच्या मानसिक आरोग्यासाठी आणि ‘सुजाण पालकत्वा’साठी घेतलेला संकल्प.

*२. मुलगा-मुलगी भेद मिटला :* जुन्या रूढीत वंशाच्या दिव्यासाठी नवस केले जायचे. आज आधुनिक जिवती पूजनात मुलगा-मुलगी असा भेद न करता दोघांच्याही उज्ज्वल भविष्याची प्रार्थना केली जाते. हा सर्वात मोठा सकारात्मक बदल आहे.

*३. कौटुंबिक संवादाचे माध्यम :* विभक्त कुटुंब पद्धतीत संवाद हरवला आहे. जिवती पूजनाच्या निमित्ताने मुले एकत्र येतात, आईच्या हातचा नैवेद्य खातात आणि औक्षणातील जिव्हाळा अनुभवतात. हा स्पर्श मुलांना भावनिक सुरक्षितता देतो.

*भविष्याच्या बळकटीसाठी – सामाजिक विस्तार*

परंपरा केवळ जपायची नसते, तर समृद्ध करायची असते.

*सामाजिक जाणीव :* स्वतःच्या मुलांचे औक्षण करताना समाजातील अनाथ, वंचित मुलांच्या शिक्षणासाठी, आरोग्यासाठी मदत करणे – हाच खरा भविष्यवेधी संदर्भ ठरेल. दुसऱ्याच्या मुलाला जगवतो तेव्हाच ‘जिवंतिका’ पूजा सार्थ ठरते.

*विज्ञानाची जोड :* पर्यावरणपूरक चित्रे वापरणे आणि पूजेच्या निमित्ताने मुलांना ‘गुड टच-बॅड टच’, सायबर सुरक्षा आणि नैतिक मूल्ये समजावणे ही काळाची गरज आहे.

*निष्कर्ष*

जिवती पूजन ही केवळ कर्मकांड नाही. ते आईच्या अव्यक्त प्रेमाचे, त्यागाचे प्रतीक आहे. अंधश्रद्धा बाजूला सारून, विज्ञानाची जोड देत आणि सामाजिक भान राखत ही परंपरा पुढे नेली, तर येणारी पिढी वैचारिक आणि मानसिकदृष्ट्या अधिक समृद्ध आणि बळकट होईल.

—