*दिनेश शिंदे*
राष्ट्रीय सह समन्वयक व
प्रसार माध्यम समन्वयक
*शिवसेना पक्ष*
मुंबई व एमएमआर (मुंबई महानगर प्रदेश) हा भारतातील सर्वात बहुभाषिक आणि बहुसांस्कृतिक पट्टा मानला जातो. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून लोक येथे रोजगार, उद्योग आणि संधींच्या शोधात येतात. त्यामुळे हिंदी, गुजराती, उर्दू, इंग्रजी यांसह अनेक भाषा येथे नैसर्गिकरीत्या प्रचलित झाल्या आहेत. मात्र या सर्व विविधतेच्या केंद्रस्थानी मराठी भाषा आणि स्थानिक संस्कृती आहे *ही वस्तुस्थिती दुर्लक्षित करता येणार नाही.*
अशा परिस्थितीत, *मराठी भाषेचे स्थान टिकवणे आणि बळकट करणे* ही केवळ भावनिक नव्हे तर सामाजिक व राजकीय जबाबदारी ठरते. याच भूमिकेतून राजकीय शक्तींनी; विशेषतः शिवसेनेने मराठी अस्मितेचा मुद्दा सातत्याने मांडला आहे.
*बहुभाषिकता: ताकद की आव्हान?*
मुंबईची ताकद म्हणजे तिची विविधता. परंतु ही विविधता टिकवताना स्थानिक ओळख हरवू नये, हा तितकाच महत्त्वाचा मुद्दा आहे.
• स्थलांतरामुळे हिंदीचा वापर वाढणे स्वाभाविक आहे.
• व्यवसाय, सेवा आणि कामगार क्षेत्रात संपर्कभाषा म्हणून हिंदीचा वापर वाढतो.
मात्र, या प्रक्रियेत जर मराठी हळूहळू बाजूला पडू लागली, तर स्थानिक समाजात असुरक्षिततेची भावना निर्माण होणेही नैसर्गिक आहे.
*मराठी अस्मिता आणि शिवसेनेची भूमिका*
*शिवसेनेने येथे सुरुवातीपासून “मराठी माणूस” आणि “मराठी भाषा” या मुद्द्यांना प्राधान्य दिले.*
• स्थानिकांना रोजगारात प्राधान्य
• सार्वजनिक ठिकाणी मराठी फलकांची सक्ती
• प्रशासनात मराठीचा वापर
या मागण्यांमागे केवळ राजकारण नसून, स्थानिक समाजाची सांस्कृतिक ओळख जपण्याचा प्रयत्न दिसतो.
*“हिंदी लादली जातेय” – भावना आणि वास्तव*
मुंबईत हिंदीचा वाढता वापर हा अनेकदा “लादला जातोय” असा भास निर्माण होतोय कारण …..
• मॉल्स, कॉर्पोरेट क्षेत्र, सेवा उद्योगात हिंदी-इंग्रजीचा अधिक वापर
• मनोरंजन क्षेत्रात हिंदीचे वर्चस्व
• नव्या पिढीत मराठी वापर कमी होण्याची चिंता
ही परिस्थिती पाहता, मराठीला संरक्षण देणारी ठाम भूमिका आवश्यक वाटतेय आणि इथेच शिवसेनेची भूमिका अनेकांना योग्य वाटते.
*राजकीय आणि सामाजिक संतुलनाची गरज*
मुंबई आणि एमएमआरमध्ये पूर्णपणे एकभाषिक धोरण शक्य नाही, कारण:
• येथील अर्थव्यवस्था स्थलांतरितांवरही अवलंबून आहे
• बहुभाषिकता हीच शहराची ओळख आहे
परंतु याचा अर्थ असा नाही की मराठी दुय्यम ठरावी.
समतोल असा असावा:
• मराठीला प्रथम प्राधान्य (राज्यभाषा म्हणून)
• इतर भाषांचा सन्मान (समावेशकतेसाठी)
*शिवसेनेचा पोषक सामाजिक दृष्टिकोन*
शिवसेनेची भूमिका अनेक मराठी नागरिकांना पुढील कारणांमुळे जवळची वाटते:
• स्थानिकांच्या हक्कांसाठी आवाज
• सांस्कृतिक ओळख जपण्याचा आग्रह
• “आपली भाषा, आपली ओळख” हा भावनिक मुद्दा
बहुभाषिक समाजातही, एखाद्या प्रदेशाची मूळ भाषा आणि संस्कृती टिकवण्यासाठी ठाम नेतृत्व आवश्यक असते ही धारणा यामागे आहे.
*पुढील मार्ग:*
मुंबई–एमएमआरसाठी योग्य मार्ग म्हणजे संघर्ष नव्हे, तर संतुलन:
• मराठी भाषा अनिवार्य आणि सन्माननीय ठेवणे
• शिक्षण, प्रशासन, व्यवसायात मराठीचा वापर वाढवणे
• इतर भाषिकांना समाविष्ट करताना स्थानिक संस्कृतीचा आदर राखणे
मुंबईची व एमएमआर रिजनची बहुभाषिक ओळख नाकारता येणार नाही, पण तिची मराठी मुळेही तितकीच खोल आहेत. या मुळांना बळकट करण्यासाठी ठाम भूमिका घेणाऱ्या राजकीय शक्तींना जसे की शिवसेना एक सामाजिक आधार मिळतो, हे वास्तव आहे.
मराठी ही केवळ भाषा नाही, तर महाराष्ट्राची ओळख आहे. आणि ही ओळख जपत बहुभाषिकतेशी समतोल साधणे हेच मुंबईच्या भविष्यासाठी सर्वात योग्य दिशादर्शन ठरू शकते असे *व्यवहारिकदृष्ट्या* योग्य वाटतेय.
